AMSTERDAM - Extreme hittegolven hebben zich de afgelopen 65 jaar ontwikkeld van relatief plaatselijke weersverschijnselen tot gigantische hittegebieden die grote delen van de aarde maandenlang kunnen treffen. De grootste daarvan duurde 367 dagen en besloeg op het hoogtepunt bijna 85 procent van het aardoppervlak. Dat blijkt uit een omvangrijk onderzoek van persbureau Reuters, dat dinsdag 20 oktober is gepubliceerd.
Voor het onderzoek analyseerde Reuters wereldwijde temperatuurgegevens vanaf 1960. Daarbij werden de temperaturen van ieder uur van iedere dag onderzocht voor ruim een miljoen geografische vakken verspreid over de aarde. Ook raadpleegde het persbureau ongeveer 24 meteorologen en klimaatwetenschappers.
De resultaten laten zien dat extreem grote hittegolven niet alleen vaker voorkomen, maar ook steeds langer aanhouden en een aanzienlijk groter gebied bestrijken.
Van vijf naar 102 hittestormen per jaar
Reuters introduceert voor deze uitzonderlijk omvangrijke hittegolven de term 'hittestorm'. Daarmee bedoelt het persbureau een periode van ten minste vijf opeenvolgende dagen met abnormaal hoge temperaturen, waarbij de hittegolf op haar hoogtepunt minimaal 1 procent van het aardoppervlak beslaat.
Volgens deze definitie kwamen in de jaren zestig gemiddeld vijf hittestormen per jaar voor. In het huidige decennium zijn dat er gemiddeld 102 per jaar.
De grootste hittegolf uit de jaren zestig duurde 46 dagen en besloeg ongeveer 6 procent van de aarde. Het hittegebied strekte zich uit over delen van de Atlantische Oceaan, Latijns-Amerika en West-Afrika.
Daartegenover staat de grootste hittestorm uit de periode 2023-2024. Deze hield 367 dagen aan en bereikte gedurende zijn bestaan vrijwel alle delen van de wereld, waaronder gebieden rond de Noord- en Zuidpool.
Recordhitte op bijna 85 procent van de aarde
De uitzonderlijke hittestorm uit 2023 en 2024 kreeg van Reuters de naam Vera. Tijdens de gebeurtenis werden op verschillende continenten extreem hoge temperaturen geregistreerd.
Op de Filipijnen steeg de temperatuur op sommige plaatsen tot ongeveer 38 graden. Scholen zonder airconditioning hadden grote moeite om onderwijs te blijven verzorgen en leerlingen kregen gezondheidsproblemen door de hitte.
In Saudi-Arabië liep de temperatuur tijdens de jaarlijkse hadj in Mekka op tot 51,8 graden. Meer dan 1.300 pelgrims kwamen tijdens de bedevaart door de extreme hitte om het leven.
Ook andere delen van de wereld werden getroffen. In het zuiden van de Verenigde Staten verergerde langdurige hitte de droogte en ontstonden omvangrijke natuurbranden.
Gevolgen beperken zich niet tot hoge temperaturen
Het onderzoek laat zien dat langdurige perioden van uitzonderlijke hitte gevolgen kunnen hebben die veel verder gaan dan alleen hoge temperaturen.
Droogte kan intensiveren, de kans op natuurbranden neemt toe en landbouwgebieden kunnen langdurig onder druk komen te staan. Ook de watervoorziening en de volksgezondheid worden geraakt.
Tijdens de hittestorm van 2023 en 2024 vonden bovendien verschillende grote natuurrampen plaats. Reuters legt onder meer verbanden met de omstandigheden waaronder zware bosbranden in Griekenland ontstonden en met weersystemen die bijdroegen aan de verwoestende overstromingen in Libië.
Dat betekent niet dat de hitte op zichzelf al deze rampen veroorzaakte. Extreme temperaturen kunnen wel bijdragen aan omstandigheden waarin andere weersverschijnselen grotere gevolgen krijgen.
Ook Europa steeds vaker getroffen
Europa ontkomt niet aan de ontwikkeling. Volgens Reuters leidde een omvangrijke hittestorm in de zomer van 2026 tot uitzonderlijke temperaturen in verschillende Europese landen.
In onder meer Bordeaux, Boedapest en Bilbao werden recordtemperaturen voor juni gemeten. In Bilbao liep het kwik op tot 42,7 graden.
De hitte hield gedurende grote delen van juni en juli aan. Door de uitzonderlijke temperaturen raakten spoorrails vervormd en kwamen gezondheidsvoorzieningen onder druk te staan.
Europese overheden rapporteerden volgens Reuters in één week meer dan 10.000 extra sterfgevallen tijdens de hitteperiode. Oversterfte betekent dat er meer mensen overlijden dan onder normale omstandigheden wordt verwacht.
Opwarming aarde speelt belangrijke rol
De onderzoekers wijzen op de relatie tussen de toenemende uitstoot van broeikasgassen en de stijgende temperaturen op aarde.
Door de opwarming van het klimaat neemt de kans op uitzonderlijk warme perioden toe. Ook kunnen hittegolven langer aanhouden en grotere gebieden tegelijk treffen.
Volgens Reuters is de concentratie koolstofdioxide in de atmosfeer sinds de jaren zestig met meer dan 30 procent gestegen.
De analyse laat zien dat tegelijkertijd de frequentie en omvang van uitzonderlijke hittegebeurtenissen sterk zijn toegenomen.
Nieuwe naam moet gevaar duidelijker maken
Met de introductie van de term hittestorm wil Reuters duidelijk maken dat sommige hittegolven inmiddels een omvang hebben bereikt die aanzienlijk groter is dan wat doorgaans onder een hittegolf wordt verstaan.
De term is afkomstig uit de onderzoeksmethode van het persbureau en is geen wereldwijd vastgestelde meteorologische classificatie.
Volgens klimaatonderzoekers worden de gevolgen van hitte vaak onderschat doordat het verschijnsel minder zichtbaar is dan bijvoorbeeld orkanen, overstromingen of grote natuurbranden.
Reuters heeft daarom een eigen systeem ontwikkeld waarmee de omvang en duur van hittestormen wereldwijd kunnen worden gevolgd.
Onderzoek gebaseerd op tientallen jaren temperatuurgegevens
Voor de analyse gebruikte Reuters onder meer gegevens van het Europees Centrum voor Weersverwachtingen op Middellange Termijn (ECMWF).
De onderzoekers vergeleken de gemeten temperaturen met historische temperatuurpatronen uit de periode 1961 tot en met 1990. Daardoor konden zij voor verschillende gebieden bepalen wanneer sprake was van uitzonderlijk hoge temperaturen.
De uitkomsten tonen volgens het persbureau een ingrijpende verandering in het wereldwijde klimaat: extreme hitte is niet langer uitsluitend een lokaal of tijdelijk probleem, maar kan zich gelijktijdig over meerdere continenten uitstrekken.
