DEN HAAG – De geur van een brandende houtkachel of open haard roept bij veel Nederlanders gevoelens van warmte en gezelligheid op. Maar achter die vertrouwde geur schuilt een gezondheidsrisico dat vaak wordt onderschat. Bij het verbranden van hout komt fijnstof vrij dat schadelijk is voor de longen, het hart en de bloedvaten. Met de campagne 'Eerlijk over houtstook' vraagt Kenniscentrum Duurzaam Leven, voorheen Milieu Centraal, aandacht voor de gevolgen van houtrook. De campagne wordt ondersteund door het Longfonds en de GGD'en.
Nu de temperaturen dalen en steeds meer huishoudens hun houtkachel of open haard aansteken, willen de organisaties Nederlanders bewust maken van de schadelijke stoffen die daarbij vrijkomen. Die stoffen blijven niet beperkt tot de woning waarin wordt gestookt, maar verspreiden zich ook in de directe omgeving.
Volgens het kenniscentrum is houtrook ongezond voor iedereen. Vooral kinderen, ouderen en mensen met bestaande long- of hartproblemen lopen extra risico.
Zes op de tien Nederlanders vinden houtrook gezellig
Uit onderzoek van Kenniscentrum Duurzaam Leven blijkt dat zes op de tien Nederlanders bij de geur van houtstook spontaan denken aan warmte, sfeer en gezelligheid.
Slechts 10 procent denkt uit zichzelf aan mogelijke gevolgen voor de gezondheid. Wanneer mensen specifiek naar de risico's worden gevraagd, blijkt driekwart wel te weten dat houtrook luchtwegklachten kan veroorzaken.
De gevolgen voor hart en bloedvaten zijn aanzienlijk minder bekend. Slechts een kwart van de Nederlanders onderschrijft dat houtstook kan bijdragen aan hart- en vaatziekten. Bijna 30 procent weet niet of er een verband bestaat.
Opvallend is dat mensen die zelf hout stoken de gezondheidsrisico's doorgaans lager inschatten dan mensen zonder houtkachel of open haard.
Het kenniscentrum wil met de campagne bereiken dat mensen beter geïnformeerd een keuze maken over het gebruik van hun houtkachel.
Fijnstof kan diep in longen doordringen
Bij het verbranden van hout ontstaat een mengsel van schadelijke stoffen, waaronder fijnstof, koolmonoxide en kankerverwekkende polycyclische aromatische koolwaterstoffen.
Vooral het fijnstof vormt een belangrijk gezondheidsrisico. De kleinste stofdeeltjes zijn zo klein dat ze diep in de longen kunnen doordringen.
Fijnstofdeeltjes met een doorsnede kleiner dan 2,5 micrometer worden aangeduid als PM2,5. Deze deeltjes kunnen de longblaasjes bereiken. Nog kleinere deeltjes kunnen zelfs in de bloedbaan terechtkomen.
Blootstelling aan fijnstof kan luchtwegklachten veroorzaken of bestaande aandoeningen verergeren. Ook bestaat er een verband tussen langdurige blootstelling aan fijnstof en het ontstaan van ernstige aandoeningen, waaronder chronische bronchitis, hart- en vaatziekten en longkanker.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) benadrukt dat aanvullend onderzoek nodig is om de specifieke gezondheidseffecten van houtrook nauwkeuriger vast te stellen. Dat fijnstof schadelijk is voor de gezondheid, staat volgens het kenniscentrum echter vast.
Vooral kinderen, ouderen en longpatiënten kwetsbaar
Nederland telt volgens Milieu Centraal ruim 1,2 miljoen mensen met een chronische longziekte en ongeveer 1,7 miljoen mensen met een hart- of vaatziekte.
Voor deze groepen kan blootstelling aan houtrook extra problemen veroorzaken.
Mensen met astma, COPD of chronische bronchitis kunnen door houtrook benauwd worden, meer gaan hoesten of kortademig raken. In sommige gevallen worden de klachten zo ernstig dat extra medicatie of medische behandeling noodzakelijk is.
Ook kinderen zijn bijzonder kwetsbaar. Hun longen zijn nog in ontwikkeling en zij ademen, zeker tijdens lichamelijke inspanning, relatief veel lucht in.
Ouderen lopen eveneens meer risico, vooral wanneer zij al gezondheidsproblemen hebben.
Volgens het Longfonds kan luchtvervuiling door houtstook bij mensen met een bestaande longziekte zelfs leiden tot ziekenhuisopnames.
Bijna een kwart van fijnstofuitstoot door houtstook
Houtkachels en open haarden leveren een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse uitstoot van fijnstof.
Volgens cijfers van de Emissieregistratie over 2023 is 23 procent van de Nederlandse uitstoot van fijnstof PM2,5 afkomstig van particuliere houtstook voor sfeer binnenshuis.
Ter vergelijking: industrie en raffinaderijen waren verantwoordelijk voor 20 procent, de zeescheepvaart voor 15 procent en het wegverkeer voor 7 procent.
Daarmee vormt houtstook bij mensen thuis een van de grootste afzonderlijke bronnen van deze kleine fijnstofdeeltjes.
Hoeveel fijnstof een houtkachel uitstoot, hangt onder meer af van het type kachel, de gebruikte brandstof en de manier waarop wordt gestookt.
Volgens berekeningen van Milieu Centraal komt bij een gemiddelde houtkachel of open haard ongeveer 7 gram fijnstof per uur uit de schoorsteen.
Tijdens een avond van vier uur stoken betekent dat gemiddeld 28 gram fijnstof.
De uitstoot kan per apparaat aanzienlijk verschillen. Ook moderne houtkachels veroorzaken luchtvervuiling, al kunnen zij bij vergelijkbaar gebruik minder fijnstof uitstoten dan oudere modellen.
Bijna vier op de tien Nederlanders ervaren overlast
De gevolgen van houtstook blijven niet beperkt tot de mensen die zelf een houtkachel gebruiken.
Uit het onderzoek blijkt dat bijna 40 procent van de Nederlanders tijdens het afgelopen stookseizoen weleens overlast heeft ervaren van de geur van houtrook.
Toch zegt bijna zeven op de tien mensen die overlast ervaren daar nooit iets over tegen degene die stookt.
Voor omwonenden kan houtrook een aanzienlijk probleem vormen. De rook kan via openstaande ramen, ventilatieroosters en andere openingen woningen binnendringen.
Sommige mensen sluiten daarom hun ramen en ventilatieroosters om de rook buiten te houden. Dat kan echter weer negatieve gevolgen hebben voor de ventilatie en luchtkwaliteit binnenshuis.
Volgens Milieu Centraal zijn drie op de vier houtstokers bereid rekening te houden met hun buren wanneer zij weten dat hun rook overlast veroorzaakt.
Het kenniscentrum adviseert daarom om eventuele problemen eerst met elkaar te bespreken.
Ook moderne houtkachels blijven vervuilend
Een veelgehoord argument van houtstokers is dat moderne houtkachels schoner verbranden dan oudere modellen.
Hoewel nieuwere apparaten doorgaans minder schadelijke stoffen uitstoten, betekent dat volgens Milieu Centraal niet dat houtstook daarmee gezond wordt.
Bij iedere vorm van houtverbranding ontstaat rook waarin fijnstof aanwezig is.
Ook pelletkachels veroorzaken uitstoot. Volgens het kenniscentrum kan het vervangen van een gemiddelde houtkachel door een pelletkachel de fijnstofuitstoot bij gelijkblijvend gebruik met ongeveer 70 procent verminderen.
Wanneer een pelletkachel vaker wordt gebruikt, kan de totale uitstoot alsnog aanzienlijk zijn.
Daarnaast is houtstook niet automatisch klimaatneutraal. Bij het verbranden van hout komt CO2 vrij. Nieuwe bomen kunnen die CO2 opnieuw opnemen, maar dat proces duurt tientallen jaren.
Bovendien gaat een groot deel van de opgewekte warmte verloren. Bij een traditionele open haard verdwijnt ongeveer 90 procent van de warmte via de schoorsteen. Bij een houtkachel bedraagt het gemiddelde warmteverlies ongeveer 35 procent.
Stookwijzer geeft aan wanneer hout stoken onverstandig is
Voor mensen die ondanks de gezondheidsrisico's hout willen blijven stoken, wijzen de organisaties op de Stookwijzer.
Deze online voorziening geeft op basis van de weersomstandigheden en luchtkwaliteit aan wanneer houtstook extra overlast en gezondheidsproblemen kan veroorzaken.
Vooral bij windstil of mistig weer blijft rook langer in woonwijken hangen. Daardoor kan de concentratie schadelijke stoffen in de buitenlucht sterk oplopen.
Bij code oranje of rood adviseert de Stookwijzer om geen hout te stoken.
Volgens Milieu Centraal geeft de Stookwijzer gedurende meer dan de helft van de tijd een oranje of rode waarschuwing.
Mensen die ernstige of aanhoudende overlast ervaren, kunnen dit melden via de Stookwijzer, bij hun gemeente of bij de GGD.
Campagne moet Nederlanders bewuster maken
Met 'Eerlijk over houtstook' wil Kenniscentrum Duurzaam Leven vooral bereiken dat Nederlanders zich realiseren dat de gevolgen van een houtvuur verder reiken dan de eigen woonkamer.
De campagne richt zich niet uitsluitend op mensen die al gezondheidsklachten ervaren, maar ook op huishoudens die een houtkachel gebruiken vanwege de gezelligheid of om op verwarmingskosten te besparen.
Het uitgangspunt is dat iedereen zelf een afweging moet kunnen maken, maar daarbij wel moet weten welke gevolgen houtrook kan hebben voor de eigen gezondheid en die van anderen.
Het kenniscentrum adviseert de blootstelling aan houtrook zo veel mogelijk te vermijden. Wie zijn woning op een minder vervuilende manier wil verwarmen, kan volgens de organisatie bijvoorbeeld kiezen voor een warmtepomp. Voor de sfeer van een haardvuur zijn elektrische alternatieven beschikbaar.
Met het begin van het nieuwe stookseizoen hopen Milieu Centraal, het Longfonds en de GGD'en dat meer Nederlanders rekening gaan houden met de gezondheid van hun buren.
