MOERDIJK – De toekomst van een van de grootste chemische industriecomplexen van Nederland staat op het spel. Shell overweegt zijn Europese chemische activiteiten af te stoten en daarmee dreigt ook het chemiecomplex in Moerdijk van eigenaar te veranderen of zelfs te sluiten. Vakbonden FNV en CNV eisen dat de multinational onmiddellijk duidelijkheid geeft over de toekomst van de locatie. Volgens de bonden zijn duizenden werknemers en hun gezinnen direct of indirect afhankelijk van het complex. Een definitief besluit over verkoop of sluiting is nog niet genomen.

De onzekerheid is maandag 12 oktober verder toegenomen nadat FNV en CNV gezamenlijk aandacht vroegen voor de toekomst van Moerdijk. De vakbonden stellen dat Shell nauwelijks duidelijkheid verschaft over de toekomst van de locatie, terwijl verschillende scenario's worden besproken. Daarbij gaat het om verkoop, opsplitsing van het complex, gedeeltelijke sanering en mogelijk volledige sluiting.

Chemisch industriecomplex onder grote druk

Shell Chemicals Park Moerdijk behoort tot de grootste chemische productiecomplexen van Europa. Het terrein beslaat ongeveer 325 hectare en produceert jaarlijks circa 4,5 miljoen ton chemische producten.

Volgens de vakbonden werken er naar schatting 1.400 mensen op het complex. Daarnaast is een groot aantal werknemers van aannemers, onderhoudsbedrijven en gespecialiseerde dienstverleners afhankelijk van de activiteiten.

Anders dan de Shell-vestiging in Pernis is Moerdijk geen klassieke olieraffinaderij. Het complex verwerkt grondstoffen uit aardolie tot chemische basisproducten die worden gebruikt voor onder meer kunststoffen, isolatiematerialen, schoonmaakmiddelen, kleding en onderdelen voor auto's.

Een groot deel van de grondstoffen wordt via pijpleidingen aangevoerd vanuit Shell Pernis. Daarmee vormen beide locaties een belangrijk onderdeel van de Nederlandse petrochemische industrie.

Shell wil mogelijk afscheid nemen van Europese chemietak

De onzekerheid hangt samen met de strategische koers van Shell. Het energieconcern heeft eerder laten weten zich niet langer vanzelfsprekend de aangewezen eigenaar van bepaalde chemische activiteiten te voelen.

Volgens berichten uit de industriesector zou Shell bij voorkeur zijn Europese chemische activiteiten in één keer verkopen. Dat blijkt echter een ingewikkelde opgave, omdat de betrokken fabrieken onderling verbonden zijn en verschillende economische vooruitzichten hebben.

Wanneer verkoop als geheel niet mogelijk blijkt, komen andere scenario's in beeld. Daarbij wordt gedacht aan het afzonderlijk verkopen van fabrieken, het afstoten van minder rendabele onderdelen of het definitief beëindigen van bepaalde productieactiviteiten.

Ook een volledige sluiting van Shell Moerdijk wordt in de discussies genoemd, maar Shell heeft een dergelijk besluit niet aangekondigd.

Hoge energiekosten maken Europese chemie kwetsbaar

De mogelijke verkoop of sluiting staat niet op zichzelf. De Europese chemische industrie kampt al geruime tijd met toenemende economische druk.

Vooral de hoge energieprijzen vormen een probleem. Chemische fabrieken gebruiken grote hoeveelheden aardgas en elektriciteit, waardoor de energiekosten een belangrijk onderdeel van de totale productieprijs zijn.

Tegelijkertijd neemt de concurrentie vanuit China, het Midden-Oosten en de Verenigde Staten toe. Producenten in deze regio's kunnen in bepaalde gevallen beschikken over goedkopere energie, grondstoffen of gunstigere productieomstandigheden.

Ook Europese klimaatregels en de kosten van verduurzaming spelen een rol. Bedrijven moeten investeren in schonere installaties, elektrificatie en vermindering van de CO2-uitstoot.

Volgens de vakbonden mag die economische druk echter geen vrijbrief zijn voor Shell om werknemers zonder duidelijk toekomstperspectief achter te laten.

Vakbonden spreken van onaanvaardbare onzekerheid

De bestuurders Aron Foppen van CNV en Elsa van der Kraats van FNV verwijten Shell dat werknemers onvoldoende worden betrokken bij de gesprekken over de toekomst van het complex.

Volgens de bonden wordt er volop over Moerdijk gesproken, terwijl de mensen die de fabrieken dagelijks draaiende houden nauwelijks weten waar zij aan toe zijn.

De vakbonden vinden dat Shell vanwege zijn financiële positie en maatschappelijke verantwoordelijkheid niet kan volstaan met de mededeling dat het nog te vroeg is om over de toekomst te spreken.

Zij benadrukken bovendien dat de gevolgen van een eventuele sluiting veel verder reiken dan de eigen werknemers.

FNV en CNV eisen vijf jaar werkzekerheid

Uit een gezamenlijke peiling van FNV en CNV onder medewerkers blijkt dat een grote meerderheid zich zorgen maakt over de toekomst.

De bonden hebben daarom voorstellen opgesteld die zij met Shell willen bespreken. Een van de belangrijkste eisen is dat werknemers gedurende vijf jaar zekerheid krijgen over hun baan en werkgelegenheid.

Daarnaast willen de bonden garanties dat bestaande arbeidsvoorwaarden en cao-afspraken behouden blijven wanneer het complex wordt verkocht.

Ook pensioenrechten moeten worden beschermd. Mocht een eventuele nieuwe eigenaar minder gunstige pensioenafspraken aanbieden, dan moet daar volgens de vakbonden een passende compensatie tegenover staan.

Verder willen FNV en CNV dat er een aanvullend sociaal plan komt voor werknemers die mogelijk hun baan verliezen door een reorganisatie of verkoop.

Investeringen in verduurzaming blijven onzeker

Opmerkelijk is dat Shell de afgelopen jaren nog aanzienlijke investeringen heeft gedaan om de productie in Moerdijk te moderniseren en te verduurzamen.

Zo werden oude fornuizen van de kraakinstallatie vervangen door modernere exemplaren. Ook zijn twee aardgasgestookte stoomturbines vervangen door elektrische aandrijvingen.

Volgens Shell moet de modernisering van de krakerfornuizen de CO2-uitstoot met ongeveer 10 procent verminderen. De nieuwe elektrische aandrijvingen leveren naar verwachting een vergelijkbare besparing op.

Daarnaast werd geïnvesteerd in een installatie voor het chemisch recyclen van moeilijk te verwerken plasticafval.

Deze projecten laten zien dat Shell tot voor kort nog nadrukkelijk investeerde in de toekomst van de locatie.

Dat maakt de huidige onzekerheid extra opvallend. De vraag is of deze moderniseringen voldoende zijn om het complex onder de huidige marktomstandigheden concurrerend te houden.

Grote gevolgen voor Nederlandse industrie

Een eventuele sluiting van Shell Moerdijk zou niet alleen een zware economische klap betekenen voor West-Brabant.

Het chemiecomplex is onderdeel van een omvangrijke industriële keten waarin raffinage, chemische verwerking, opslag, transport en verschillende toeleveranciers nauw met elkaar verbonden zijn.

Wanneer een belangrijke schakel uit die keten verdwijnt, kan dit gevolgen hebben voor bedrijven die afhankelijk zijn van de grondstoffen en producten uit Moerdijk.

Ook onderhoudsbedrijven, gespecialiseerde technische dienstverleners en transportondernemingen kunnen omzet en opdrachten verliezen.

Daar komt bij dat Nederland bij het verdwijnen van chemische productiecapaciteit afhankelijker kan worden van de invoer van chemische grondstoffen uit andere werelddelen.

Wat betekent dit voor de energietransitie?

De dreigende veranderingen bij Shell Moerdijk plaatsen ook vraagtekens bij de toekomst van de verduurzaming van de Nederlandse basisindustrie.

De afgelopen jaren heeft de overheid bedrijven juist gestimuleerd om te investeren in schonere productieprocessen, hergebruik van grondstoffen en vermindering van uitstoot.

Wanneer bedrijven desondanks besluiten hun Nederlandse activiteiten te beëindigen, verdwijnen mogelijk ook de mogelijkheden om deze productie in eigen land verder te verduurzamen.

Een sluiting betekent bovendien niet automatisch dat de wereldwijde vraag naar chemische producten afneemt. De productie kan zich verplaatsen naar landen waar andere milieuregels en energieprijzen gelden.

Of die verschuiving per saldo tot minder wereldwijde uitstoot leidt, hangt af van de gebruikte productiemethoden en energiebronnen.

Shell moet duidelijkheid verschaffen

Voorlopig blijft onduidelijk welk scenario Shell uiteindelijk kiest. Het concern heeft nog geen definitieve verkoop of sluiting van Shell Moerdijk bekendgemaakt.

De vakbonden willen niet wachten totdat besluiten al zijn genomen. Zij eisen dat Shell werknemers en hun vertegenwoordigers tijdig betrekt bij de toekomstplannen.

Daarbij staat niet alleen het behoud van arbeidsplaatsen centraal, maar ook de vraag of een nieuwe eigenaar bereid en financieel in staat is het complex op lange termijn voort te zetten.

De komende periode zal moeten blijken of Shell een koper vindt voor zijn chemische activiteiten, onderdelen van het complex afzonderlijk verkoopt of besluit bepaalde fabrieken te sluiten.

Voor de werknemers van Shell Moerdijk blijft daarmee een fundamentele vraag onbeantwoord: heeft hun werkgever nog een toekomst voor het chemiecomplex voor ogen, of wordt na tientallen jaren industriële productie definitief afscheid genomen van Moerdijk?