ROTTERDAM – Sociale media spelen een steeds grotere rol bij de organisatie van criminaliteit. Platforms die oorspronkelijk bedoeld waren om mensen met elkaar in contact te brengen, worden inmiddels ook gebruikt voor drugshandel, financiële fraude en het rekruteren van mensen die tegen betaling geweld plegen. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam en De Haagse Hogeschool/NSCR, uitgevoerd in opdracht van het onderzoeksprogramma Politie & Wetenschap.
Volgens de onderzoekers is de grens tussen online en offline criminaliteit steeds moeilijker te trekken. Criminele activiteiten beginnen regelmatig op sociale media, terwijl de daadwerkelijke uitvoering plaatsvindt op straat, in woningen of binnen bestaande criminele netwerken. Deze ontwikkeling vraagt volgens de onderzoekers om een fundamenteel andere aanpak door politie en justitie.
Sociale media als ontmoetingsplaats voor criminelen
De onderzoekers introduceren het begrip platform-gefaciliteerde criminaliteit. Daarmee bedoelen zij criminaliteit die door digitale platforms mogelijk wordt gemaakt, wordt vergemakkelijkt of op grotere schaal kan plaatsvinden.
Sociale media zijn volgens de studie niet langer uitsluitend communicatiemiddelen. Ze fungeren steeds vaker als digitale ontmoetingsplaatsen waar criminelen slachtoffers vinden, nieuwe medewerkers werven en illegale producten aanbieden.
Zo worden via sociale media mensen benaderd om als geldezel te fungeren. Zij stellen hun bankrekening beschikbaar voor het ontvangen of doorsluizen van crimineel geld. Ook worden potentiële slachtoffers van oplichting via digitale platforms benaderd.
Daarnaast gebruiken drugsverkopers sociale media om klanten te bereiken en contacten te leggen. Potentiële kopers kunnen op die manier relatief eenvoudig in contact komen met aanbieders van verdovende middelen.
Jongeren worden online betrokken bij geweld
Een andere zorgwekkende ontwikkeling is de rol van sociale media bij geweldsincidenten.
Volgens de onderzoekers ontstaan conflicten tussen jongeren steeds vaker online of worden bestaande ruzies via digitale platforms verder aangewakkerd. Bedreigingen, beledigingen en provocaties kunnen zich vervolgens verplaatsen naar de fysieke wereld.
In sommige gevallen worden sociale media zelfs gebruikt om mensen te vinden die bereid zijn tegen betaling geweld uit te voeren.
Daarmee ontstaat een directe verbinding tussen digitale communicatie en ernstige vormen van criminaliteit.
De onderzoekers benadrukken dat het onderscheid tussen online en offline geweld hierdoor steeds minder bruikbaar wordt. Wat begint als een digitaal conflict, kan uiteindelijk uitmonden in een fysieke confrontatie.
Algoritmen kunnen criminaliteit vergemakkelijken
Niet alleen de gebruikers, maar ook de manier waarop sociale mediaplatforms zijn ingericht, speelt volgens het onderzoek een belangrijke rol.
Algoritmen zorgen ervoor dat mensen met vergelijkbare interesses en gedragingen gemakkelijker met elkaar in contact komen. Daarnaast kunnen berichten zich binnen korte tijd onder grote groepen verspreiden.
Het leggen van contacten kost weinig moeite en gebruikers kunnen snel nieuwe netwerken opbouwen.
Deze eigenschappen maken sociale media aantrekkelijk voor criminelen die op zoek zijn naar klanten, slachtoffers of personen die bereid zijn strafbare handelingen uit te voeren.
Tegelijkertijd blijkt het toezicht op gebruikers en geplaatste berichten niet altijd voldoende om criminele activiteiten te voorkomen.
Hierdoor kunnen platforms functioneren als digitale marktplaatsen waar vraag en aanbod van illegale diensten bij elkaar komen.
Onderzoek in drie Europese landen
Voor de studie hebben de onderzoekers literatuur bestudeerd, professionals geïnterviewd en verschillende praktijkgevallen onderzocht.
Daarbij is gekeken naar ontwikkelingen in Nederland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk.
Het onderzoek richtte zich op drie belangrijke vormen van criminaliteit: financieel gemotiveerde misdrijven, geweld en de handel in verdovende middelen.
Uit de bevindingen komt naar voren dat digitale platforms bij deze vormen van criminaliteit een steeds belangrijkere organisatorische rol vervullen.
De daadwerkelijke strafbare handelingen vinden echter lang niet altijd online plaats.
Zo moeten drugs nog steeds fysiek worden afgeleverd, worden bankpassen daadwerkelijk overgedragen en vindt geweld uiteindelijk vaak buiten de digitale omgeving plaats.
Juist die voortdurende wisselwerking maakt de hedendaagse criminaliteit volgens de onderzoekers ingewikkeld.
Politie moet digitale kennis verder uitbreiden
De onderzoekers vinden dat politieorganisaties onvoldoende kunnen blijven vertrouwen op traditionele opsporingsmethoden.
Hoewel digitalisering inmiddels meer aandacht krijgt, wordt specialistische digitale kennis binnen de politie nog te vaak behandeld als een afzonderlijk vakgebied.
Volgens verschillende geïnterviewde professionals ontwikkelen digitale technologieën zich sneller dan politieorganisaties hun werkwijzen kunnen aanpassen.
Daarom moet digitale kennis een vanzelfsprekend onderdeel worden van het dagelijkse politiewerk.
Dat betekent dat niet alleen gespecialiseerde cybercrime-eenheden, maar ook reguliere rechercheurs en wijkagenten beter moeten begrijpen hoe sociale media worden gebruikt bij het voorbereiden, organiseren en uitvoeren van strafbare feiten.
De onderzoekers pleiten voor een bredere digitale transformatie van de politieorganisatie.
Criminele netwerken actief verstoren
Naast het opsporen en vervolgen van verdachten moet volgens de onderzoekers meer aandacht komen voor het direct verstoren van criminele activiteiten op digitale platforms.
Het verwijderen van accounts, schadelijke berichten en online netwerken kan ertoe bijdragen dat criminele processen worden onderbroken.
Wanneer criminelen bijvoorbeeld via een platform nieuwe uitvoerders proberen te vinden of illegale producten aanbieden, kan ingrijpen op dat platform de activiteiten bemoeilijken.
Daarmee kan worden voorkomen dat een deel van de online voorbereidingen daadwerkelijk uitmondt in strafbare feiten.
Deze aanpak moet volgens de onderzoekers een aanvulling vormen op de bestaande strafrechtelijke opsporing en vervolging.
Meer verantwoordelijkheid voor technologiebedrijven
De studie benadrukt verder dat politie en justitie de problemen niet zelfstandig kunnen oplossen.
Omdat digitale platforms een belangrijke rol spelen bij het ontstaan en organiseren van criminaliteit, moeten technologiebedrijven nauwer betrokken worden bij de bestrijding ervan.
Dat vraagt om betere samenwerking, kennisuitwisseling en mogelijkheden om schadelijke activiteiten sneller te signaleren en te beëindigen.
Volgens de onderzoekers ligt de verantwoordelijkheid voor het voorkomen van criminaliteit daardoor niet uitsluitend bij opsporingsinstanties.
Ook aanbieders van digitale diensten hebben een rol bij het beperken van de mogelijkheden die hun platforms aan criminelen bieden.
Traditionele aanpak niet langer voldoende
De belangrijkste conclusie van het onderzoek is dat criminaliteit niet langer goed kan worden begrepen vanuit een strikte scheiding tussen de digitale en fysieke wereld.
Sociale media zijn verweven geraakt met uiteenlopende vormen van criminaliteit. Van het eerste contact met een slachtoffer tot het organiseren van geweld of de verkoop van drugs: digitale platforms kunnen in verschillende fasen een rol spelen.
Daarom vinden de onderzoekers dat traditionele begrippen als cybercriminaliteit en online criminaliteit onvoldoende recht doen aan de manier waarop moderne criminele activiteiten worden georganiseerd.
Het begrip platform-gefaciliteerde criminaliteit moet helpen om deze ontwikkeling beter te begrijpen.
Voor politie, justitie en technologiebedrijven betekent dit volgens de studie dat niet alleen afzonderlijke strafbare feiten moeten worden aangepakt, maar ook de digitale structuren die criminele activiteiten mogelijk maken en versterken.
