De internationale financiële orde rust op een aanname die zelden expliciet wordt uitgesproken, maar overal wordt verondersteld: dat de schulden van de Verenigde Staten veilig zijn. Amerikaanse staatsobligaties gelden al decennialang als de ultieme veilige haven. Overheden, centrale banken, pensioenfondsen en verzekeraars parkeren er honderden miljarden dollars, niet omdat het rendement hoog is, maar omdat het risico verwaarloosbaar wordt geacht.
Maar wat als die aanname begint te wankelen? Wat als grote schuldeisers besluiten hun Amerikaanse staatsobligaties niet langer als neutraal financieel instrument te zien, maar als geopolitiek drukmiddel? Wat als zij hun bezit massaal op de markt brengen, niet uit noodzaak, maar uit berekening?
Dat scenario wordt zelden hardop besproken, maar het is minder theoretisch dan vaak wordt aangenomen.
De unieke positie van Amerika op de schuldenmarkt
Geen enkel land ter wereld heeft zo’n grote, liquide en diep verankerde staatsobligatiemarkt als de Verenigde Staten. De Amerikaanse overheid leent voortdurend geld via zogenoemde Treasuries, met looptijden variërend van enkele weken tot dertig jaar. Die schuld wordt niet alleen door binnenlandse partijen gehouden, maar in grote mate door buitenlandse schuldeisers.
Die positie is historisch gegroeid. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de dollar centraal te staan in het mondiale financiële systeem. De Bretton Woods-afspraken, later gevolgd door de dominantie van de dollar in oliehandel en internationale contracten, maakten Amerikaanse schuldpapier tot de ruggengraat van het mondiale reservesysteem.
Het gevolg is een paradox: hoe groter de Amerikaanse schuld wordt, hoe groter vaak ook de vraag naar Amerikaanse staatsobligaties blijft. Beleggers zoeken veiligheid in tijden van crisis, en die veiligheid is traditioneel Amerikaans schuldpapier.
Maar die logica kent grenzen.
Wie zijn de schuldeisers van Amerika?
Buitenlandse overheden en centrale banken
Een aanzienlijk deel van de Amerikaanse staatsschuld is in handen van buitenlandse overheden. Zij houden Treasuries aan als onderdeel van hun valutareserves. Dat geldt onder meer voor landen in Azië, Europa en het Midden-Oosten. Deze reserves dienen meerdere doelen: stabiliteit van de eigen munt, liquiditeit in crisistijden en toegang tot dollarfinanciering.
Institutionele beleggers
Pensioenfondsen, verzekeraars en grote beleggingsfondsen bezitten eveneens enorme hoeveelheden Amerikaanse staatsobligaties. Voor hen zijn Treasuries een fundament onder langlopende verplichtingen. Ze fungeren als anker in portefeuilles die verder gevuld zijn met risicovollere activa.
De Amerikaanse centrale bank
Ook de Federal Reserve speelt een cruciale rol. Via opkoopprogramma’s heeft de centrale bank in de afgelopen jaren een groot deel van de staatsschuld op de balans genomen. Daarmee werd de rente laag gehouden en de financiering van begrotingstekorten vergemakkelijkt.
Deze mix van schuldeisers heeft één ding gemeen: vertrouwen. Zolang dat vertrouwen intact is, blijft het systeem functioneren.
Wanneer schuldeisers hun geduld verliezen
Het idee dat schuldeisers hun Amerikaanse staatsobligaties “op de markt gooien” klinkt dramatisch, maar hoeft niet in één abrupte beweging plaats te vinden. Het kan beginnen met kleine signalen: minder herinvestering bij aflopende leningen, kortere looptijden, of een verschuiving naar andere valuta.
De motivatie daarvoor kan uiteenlopen:
- geopolitieke spanningen
- sancties of dreiging daarvan
- twijfel over Amerikaanse begrotingsdiscipline
- politieke instabiliteit rond schuldenplafonds
- monetair beleid dat als onvoorspelbaar wordt ervaren
Wanneer staatsobligaties niet langer puur financieel worden benaderd, maar strategisch, verandert hun functie fundamenteel.
Het mechanisme van een massale verkoop
Stijgende rente
Als grote schuldeisers hun Treasuries verkopen, daalt de prijs en stijgt de rente. Dat is geen abstract economisch gegeven, maar een direct mechanisch effect van vraag en aanbod. Hogere rente betekent dat nieuwe leningen voor de Amerikaanse overheid duurder worden.
Exploderende financieringskosten
De Verenigde Staten herfinancieren voortdurend bestaande schuld. Een stijging van de rente werkt daardoor snel door in de begroting. Rentelasten nemen toe, waardoor minder ruimte overblijft voor andere uitgaven, of waardoor het begrotingstekort verder oploopt.
Druk op de dollar
Een grootschalige verkoop van Treasuries kan gepaard gaan met een verkoop van dollars. Dat zet de wisselkoers onder druk. Een zwakkere dollar maakt import duurder en kan inflatie aanwakkeren.
Spill-over naar andere markten
Amerikaanse staatsobligaties vormen het referentiepunt voor vrijwel alle financiële markten. Hypotheken, bedrijfsleningen en zelfs buitenlandse staatsleningen zijn eraan gekoppeld. Een schok in Treasuries verspreidt zich razendsnel door het hele systeem.
De geopolitieke dimensie
Wat dit scenario extra gevaarlijk maakt, is de geopolitieke lading. Schuldeisers die hun positie inzetten om “Amerika een lesje te leren”, doen dat niet alleen uit financiële overwegingen. Het is een vorm van machtspolitiek.
Financiële wapens
In de afgelopen jaren is duidelijk geworden dat financiële infrastructuur kan worden ingezet als geopolitiek instrument. Sancties, uitsluiting van betalingssystemen en bevriezing van reserves hebben landen doen nadenken over hun afhankelijkheid van de dollar en Amerikaanse instellingen.
Het verkopen van staatsobligaties is een subtieler, maar potentieel krachtiger wapen. Het is legaal, marktconform en moeilijk direct te bestraffen.
Het dilemma van wederzijdse schade
Daarbij ontstaat een klassiek dilemma: wie Amerikaanse staatsobligaties dumpt, schaadt ook zichzelf. De waarde van de resterende portefeuille daalt, en alternatieven zijn beperkt. Toch kan een land bereid zijn die prijs te betalen als het strategische voordeel groot genoeg wordt geacht.
Waarom dit gevaarlijker is dan een gewone crisis
Financiële crises zijn niet nieuw. Maar dit scenario onderscheidt zich op drie punten:
- De schaal – de Amerikaanse staatsobligatiemarkt is de grootste ter wereld.
- De centraliteit – Treasuries zijn verweven met vrijwel alle financiële transacties.
- De intentie – het gaat niet om paniek, maar om bewuste actie.
Dat maakt het risico moeilijker te beheersen. Centrale banken kunnen liquiditeit verschaffen, maar geen vertrouwen afdwingen. Overheden kunnen regels aanpassen, maar geen geopolitieke motieven wegnemen.
De rol van de Federal Reserve
In theorie kan de Federal Reserve ingrijpen door massaal staatsobligaties op te kopen. Dat is eerder gebeurd, en technisch gezien is het mogelijk. Maar die oplossing kent grenzen.
Inflatierisico
Het opkopen van schuld met nieuw gecreëerd geld vergroot de geldhoeveelheid. In een situatie waarin het vertrouwen al onder druk staat, kan dat leiden tot inflatieverwachtingen die zichzelf versterken.
Vertrouwen versus dwang
Wanneer de centrale bank de enige koper wordt, verandert de aard van de markt. Staatsobligaties blijven dan niet aantrekkelijk omdat ze veilig zijn, maar omdat ze worden ondersteund. Dat is een fundamenteel verschil.
Wat betekent dit voor Europa en Nederland?
Europa is geen toeschouwer in dit scenario. Europese banken, pensioenfondsen en centrale banken hebben aanzienlijke belangen in Amerikaanse staatsobligaties. Een scherpe daling in waarde raakt direct de balans van financiële instellingen.
Voor Nederland geldt dat pensioenfondsen en verzekeraars blootstelling hebben via wereldwijde portefeuilles. Daarnaast zou een ontwrichting van de dollar gevolgen hebben voor handel, energieprijzen en wisselkoersen.
Het idee dat dit een “Amerikaans probleem” zou zijn, is een misvatting.
De politieke realiteit in Washington
Een extra kwetsbaarheid ligt in de binnenlandse politiek van de Verenigde Staten zelf. Terugkerende conflicten over het schuldenplafond, dreigende shutdowns en gepolariseerde besluitvorming ondermijnen het beeld van stabiliteit.
Voor buitenlandse schuldeisers is niet alleen de economische kracht van belang, maar ook bestuurbaarheid. Elke episode waarin wordt getwijfeld aan de bereidheid of het vermogen om verplichtingen na te komen, voedt twijfel.
Een les die niemand wint
Het ironische aan het “een lesje leren” van Amerika via staatsobligaties, is dat er geen echte winnaar is. De schade zou mondiaal zijn. Financiële markten zijn te sterk verweven om een geïsoleerde straf uit te delen zonder terugslag.
Toch is dat geen garantie dat het niet gebeurt. In geopolitiek handelen staten niet altijd rationeel in economische zin. Symboliek, macht en precedentwerking spelen een rol die niet in spreadsheets past.
Conclusie: een fragiel fundament
De stabiliteit van het mondiale financiële systeem leunt zwaar op Amerikaanse staatsobligaties. Dat fundament is sterk, maar niet onverwoestbaar. Het veronderstelt vertrouwen, voorspelbaarheid en politieke zelfbeheersing – zowel in Washington als bij zijn schuldeisers.
Zodra staatsobligaties veranderen van veilige haven in geopolitiek pressiemiddel, verschuift het speelveld. Dan wordt duidelijk hoe dun de scheidslijn is tussen stabiliteit en systeemrisico.
De echte les zou niet zijn dat Amerika kwetsbaar is, maar dat een wereld die zo sterk afhankelijk is van één schuldenaar, zichzelf in een structureel risicovolle positie heeft gemanoeuvreerd.
En dat is een les waar uiteindelijk iedereen de prijs voor betaalt.
