SÃO PAULO – Het Amerikaanse technologieconcern Meta heeft erkend dat technische fouten op zijn platforms de verkiezingscampagne van de Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva hebben getroffen. Interne berichten van medewerkers laten volgens de Braziliaanse krant Folha de S.Paulo zien dat het bedrijf op de hoogte was van beperkingen op de verspreiding van campagneberichten. Tegelijkertijd werden accounts van zijn tegenstander Flávio Bolsonaro aanbevolen aan gebruikers. Meta ontkent dat sprake is van doelbewuste verkiezingsbeïnvloeding.

De onthullingen komen op een bijzonder gevoelig moment. Op zondag 25 oktober nemen Lula en Bolsonaro het tegen elkaar op tijdens de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen. De strijd om het presidentschap is fel en de invloed van sociale media speelt daarbij een belangrijke rol.

De Braziliaanse verkiezingsrechter heeft inmiddels ingegrepen. Meta, het moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp, moet beide kandidaten gelijk behandelen en mag hun online bereik niet zonder rechtvaardiging beperken.

Interne berichten bevestigen problemen

De Braziliaanse krant Folha de S.Paulo kreeg inzage in interne communicatie tussen medewerkers van Meta. Uit die berichten blijkt dat technici wisten dat accounts van Lula problemen ondervonden bij het verspreiden en promoten van berichten.

Vooral op 9 en 10 oktober ontstonden problemen met het promoten van bestaande Instagramberichten. Volgens de campagne van Lula zorgden de beperkingen ervoor dat politieke boodschappen een aanzienlijk kleiner publiek bereikten.

De campagne schatte dat hierdoor ongeveer 1,3 miljoen potentiële kiezers niet werden bereikt.

Opvallend is dat tegelijkertijd het Instagramprofiel van Flávio Bolsonaro en zijn WhatsApp-kanaal werden aanbevolen aan gebruikers. Volgens de Braziliaanse verkiezingsregels mogen de platforms geen kandidaten bevoordelen via hun aanbevelingssystemen.

Meta stelt dat de interne berichten uitsluitend betrekking hebben op de ernst van technische problemen en niet aantonen dat medewerkers bewust politieke voorkeuren hebben toegepast.

Meta erkent fouten maar ontkent politieke bedoelingen

In een officiële verklaring van vrijdag 16 oktober erkent Meta verschillende incidenten die gevolgen hadden voor de verkiezingscampagne.

Zo werd op 23 september het advertentieaccount van Lula iets langer dan een uur ten onrechte uitgeschakeld. Volgens het technologiebedrijf gebeurde dat doordat een advertentie automatisch werd aangemerkt als mogelijke fraude met een overheidsprogramma.

Ook op 7 oktober ontstonden problemen met de weergave van kijkcijfers van Instagram Reels. Meta stelt dat deze storing gebruikers in meer dan honderd landen trof en geen invloed had op de daadwerkelijke verspreiding van video's.

Op 9 oktober zorgde een foutieve software-update bovendien voor problemen bij het aanmaken van advertenties op basis van bestaande Instagramberichten.

Volgens Meta konden adverteerders andere mogelijkheden blijven gebruiken en werden reeds lopende advertenties niet onderbroken.

Het bedrijf benadrukt dat de fouten niet specifiek tegen Lula waren gericht. Ook andere politieke campagnes en adverteerders zouden problemen hebben ondervonden.

Kunstmatige intelligentie behandelde kandidaten verschillend

Een ander opmerkelijk onderdeel van de affaire betreft Meta AI, de kunstmatige intelligentie die onder meer via WhatsApp beschikbaar is.

Gebruikers ontdekten dat de chatbot weigerde bepaalde verkiezingsafbeeldingen voor Lula te maken, terwijl vergelijkbare opdrachten voor Flávio Bolsonaro wel werden uitgevoerd.

Dat leidde tot beschuldigingen dat Meta zijn kunstmatige intelligentie inzette om de verkiezingsstrijd te beïnvloeden.

Meta erkent dat zijn filters onvoldoende functioneerden. Volgens het bedrijf werden volledige namen van kandidaten wel herkend, maar konden opdrachten met alleen een voornaam en een verkiezingsnummer soms door de beveiliging komen.

Het bedrijf stelt dat deze technische tekortkoming inmiddels is hersteld en dat dezelfde beperkingen voor beide kandidaten gelden.

Dat neemt volgens de campagne van Lula niet weg dat het ongelijke functioneren van het systeem tijdens een verkiezingscampagne politieke gevolgen kan hebben.

Braziliaanse verkiezingsrechter grijpt in

De Braziliaanse hoogste verkiezingsrechter, het Tribunal Superior Eleitoral (TSE), heeft Meta opgedragen beide presidentskandidaten gelijk te behandelen.

Op donderdag 15 oktober legde rechter Marco Aurélio Bellizze beperkingen op aan de manier waarop het technologiebedrijf politieke berichten mag verspreiden of tegenhouden.

Een dag later bevestigde het verkiezingsgerecht de beslissing unaniem.

Meta mag niet zonder rechtvaardiging het bereik van berichten beperken, kandidaten uitsluiten van aanbevelingen of zoekresultaten manipuleren.

Ook de toepassing van kunstmatige intelligentie moet aan dezelfde regels voldoen voor beide campagnes.

Wanneer Meta zich niet aan de opgelegde maatregelen houdt, riskeert het bedrijf een boete van 500.000 Braziliaanse real per dag. Dat komt neer op ongeveer 90.000 euro.

De maatregelen blijven van kracht in aanloop naar de tweede verkiezingsronde.

Meer dan 1.600 onregelmatige politieke advertenties

De affaire staat niet op zichzelf. Onderzoekers van de Federale Universiteit van Rio de Janeiro ontdekten dat op Meta-platforms minstens 1.613 politieke advertenties verschenen die niet aan de Braziliaanse verkiezingsregels voldeden.

Deze advertenties zouden tussen juli en september gezamenlijk ongeveer 171 miljoen weergaven hebben opgeleverd.

Volgens de onderzoekers waren veel advertenties vanuit de Verenigde Staten gefinancierd. De opbrengsten voor Meta worden geschat op ongeveer twee miljoen Braziliaanse real, omgerekend circa 350.000 euro.

De Braziliaanse wet stelt strenge eisen aan de financiering van politieke advertenties. Buitenlandse partijen mogen niet zomaar campagnes betalen die bedoeld zijn om Braziliaanse kiezers te beïnvloeden.

De onderzoekers zien de bevindingen als een aanwijzing dat de controle op politieke advertenties tekortschiet.

Lula wil internationale aandacht voor kwestie

De campagne van Lula heeft aangekondigd de kwestie onder de aandacht te brengen van internationale verkiezingswaarnemers, waaronder de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS).

Volgens de campagne zijn meerdere gebeurtenissen gedocumenteerd waarbij berichten van Lula minder zichtbaar waren of anders werden behandeld dan vergelijkbare berichten van zijn tegenstander.

Daarbij gaat het onder meer om problemen met advertenties, ontbrekende mogelijkheden om berichten te delen en verschillen in het functioneren van kunstmatige intelligentie.

De campagne vreest dat dergelijke beperkingen de verkiezingsuitslag kunnen beïnvloeden, zeker wanneer de verschillen tussen beide kandidaten klein zijn.

Meta bestrijdt die beschuldigingen en stelt dat er geen bewijs is voor doelbewuste politieke manipulatie.

Grote invloed van technologiebedrijven op democratie

De ontwikkelingen in Brazilië roepen bredere vragen op over de macht van Amerikaanse technologiebedrijven tijdens verkiezingen.

Facebook, Instagram en WhatsApp worden door miljoenen Brazilianen gebruikt om nieuws te volgen, politieke standpunten te delen en met anderen over de verkiezingen te discussiëren.

De algoritmen van deze platforms bepalen in belangrijke mate welke berichten gebruikers te zien krijgen. Ook automatische moderatie en kunstmatige intelligentie kunnen invloed hebben op de zichtbaarheid van politieke boodschappen.

Juist daarom is het volgens critici van groot belang dat deze systemen tijdens verkiezingen onafhankelijk kunnen worden gecontroleerd.

Meta stelt dat het bedrijf alle politieke partijen en kandidaten gelijk behandelt en dat de vastgestelde fouten inmiddels zijn gecorrigeerd.

Vooralsnog is niet bewezen dat Meta bewust heeft geprobeerd de Braziliaanse presidentsverkiezingen te manipuleren. Wel staat vast dat technische problemen de campagne van Lula hebben geraakt en dat de verkiezingsrechter maatregelen noodzakelijk achtte om gelijke behandeling af te dwingen.

Met de tweede verkiezingsronde van 25 oktober in zicht blijft de vraag of de systemen van Meta voldoende transparant zijn om het vertrouwen van de Braziliaanse kiezers te waarborgen.