BRASÍLIA – De Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva heeft zondag 25 oktober de presidentsverkiezingen gewonnen. Ondanks de politieke druk vanuit de Verenigde Staten en de nauwe banden tussen Donald Trump en de familie Bolsonaro, koos een meerderheid van de Braziliaanse kiezers opnieuw voor Lula. Zijn rechtse uitdager Flávio Bolsonaro weigert de nederlaag te erkennen en wil de verkiezingsuitslag laten vernietigen.

Volgens de definitieve cijfers van het Braziliaanse kiestribunaal behaalde Lula 51,79 procent van de geldige stemmen, tegenover 48,21 procent voor Bolsonaro. Het verschil bedroeg ruim 4,4 miljoen stemmen. Daarmee begint de 80-jarige Lula aan zijn vierde termijn als president van het grootste land van Zuid-Amerika.

Ruim 128 miljoen Brazilianen naar de stembus

De verkiezingen kenden een hoge opkomst. Van de bijna 159 miljoen kiesgerechtigde Brazilianen brachten ruim 128,2 miljoen hun stem uit. Dat komt neer op een opkomst van ongeveer 80,8 procent. Het percentage thuisblijvers daalde daarmee ten opzichte van de eerste verkiezingsronde.

De definitieve verkiezingsuitslag:

Luiz Inácio Lula da Silva (PT):

64.256.232 stemmen – 51,79 procent

Flávio Bolsonaro (PL):

59.826.041 stemmen – 48,21 procent

Verschil:

4.430.191 stemmen

De uitslag betekent een opmerkelijke ommekeer. Tijdens de eerste verkiezingsronde op 4 oktober eindigde Flávio Bolsonaro nog als eerste met 47,03 procent, tegenover 45,16 procent voor Lula. In de beslissende tweede ronde wist de zittende president die achterstand om te buigen.

Stembureaus twee uur langer open

De verkiezingsdag verliep niet zonder problemen. Door zware regenval en problemen met het openbaar vervoer konden kiezers in verschillende regio's moeilijk hun stembureau bereiken.

Beide presidentscampagnes vroegen om verlenging van de openingstijden, al gebeurde dat om verschillende redenen. Uiteindelijk besloot een rechter van het Braziliaanse hooggerechtshof dat stembureaus die nog geopend waren, twee uur langer open mochten blijven.

In plaats van 17.00 uur mochten deze stembureaus tot 19.00 uur kiezers toelaten. De beslissing kwam echter zo laat dat sommige stembureaus inmiddels al gesloten waren. Deze werden niet opnieuw geopend.

De maatregel leidde tot verwarring en vormt inmiddels de belangrijkste aanleiding voor Bolsonaro om de verkiezingsuitslag aan te vechten.

Bolsonaro weigert verkiezingsnederlaag

Flávio Bolsonaro, zoon van voormalig president Jair Bolsonaro, heeft laten weten de uitslag niet te accepteren. Volgens hem is de gang van zaken rond de verlenging van de openingstijden onaanvaardbaar.

Zijn juridische team wil proberen de verkiezingen ongeldig te laten verklaren. De Braziliaanse verkiezingsautoriteiten stellen echter dat de verlenging geen invloed heeft gehad op de uiteindelijke winnaar.

Daarmee dreigt opnieuw een periode van politieke onzekerheid in Brazilië, waar de tegenstellingen tussen links en rechts de afgelopen jaren alleen maar groter zijn geworden.

Herhaling van protestkampen uit 2022?

De grote vraag is hoe de aanhang van Bolsonaro op de verkiezingsnederlaag zal reageren. Vier jaar geleden ontstonden na de nederlaag van Jair Bolsonaro op verschillende plaatsen in Brazilië tentenkampen bij militaire kazernes.

Duizenden aanhangers weigerden destijds de overwinning van Lula te accepteren. Sommigen riepen het leger zelfs op om in te grijpen en te voorkomen dat de gekozen president aan de macht zou komen.

Die protestbeweging mondde op 8 januari 2023 uit in de bestorming van het parlement, het presidentiële paleis en het hooggerechtshof in Brasília. Daarbij werd grote schade aangericht aan overheidsgebouwen.

Of zich nu opnieuw dergelijke protesten zullen ontwikkelen, is nog onduidelijk. De weigering van Flávio Bolsonaro om zijn nederlaag te erkennen, zorgt in ieder geval voor nieuwe spanningen in een politiek sterk verdeeld land.

Opnieuw tegenvaller voor Donald Trump

De verkiezingsuitslag betekent ook een politieke tegenvaller voor de Amerikaanse president Donald Trump. Zijn regering heeft de afgelopen jaren geprobeerd meer invloed uit te oefenen op de politieke ontwikkelingen in Brazilië.

Volgens onderzoek van persbureau Reuters hebben Amerikaanse regeringsfunctionarissen zich ingezet om de familie Bolsonaro opnieuw aan de macht te helpen. Daarbij werden onder meer economische drukmiddelen en sancties gebruikt.

Trump zelf sprak tijdens de beslissende verkiezingsdag geen officiële steun uit voor een van beide kandidaten. De politieke banden tussen hem en de familie Bolsonaro zijn echter al jarenlang nauw.

Met de herverkiezing van Lula blijft Brazilië een eigen koers varen. De president heeft herhaaldelijk duidelijk gemaakt dat zijn land zich niet door Washington laat voorschrijven welke politieke of economische keuzes het moet maken.

Dat betekent niet dat de betrekkingen met de Verenigde Staten worden verbroken. Wel ligt het voor de hand dat Brazilië onder Lula ook de komende vier jaar vasthoudt aan een onafhankelijke buitenlandse politiek, met belangrijke relaties met China, de BRICS-landen en Europa.

Lula moet onderhandelen met rechtse partijen

Hoewel Lula de presidentsverkiezingen heeft gewonnen, betekent dat niet dat hij automatisch over voldoende politieke steun beschikt om zijn plannen uit te voeren.

Integendeel. De rechtse partijen hebben hun positie in het Braziliaanse parlement aanzienlijk versterkt. De Liberale Partij van Bolsonaro is uitgegroeid tot de grootste partij in zowel de Kamer van Afgevaardigden als de Senaat.

Om wetgeving goedgekeurd te krijgen, zal Lula daarom opnieuw overeenkomsten moeten sluiten met centrumrechtse en rechtse partijen. Vooral de zogenoemde Centrão, een invloedrijk samenwerkingsverband van partijen in het politieke midden, kan daarbij een doorslaggevende rol spelen.

Dat betekent dat Lula op onderwerpen als belastingbeleid, economische hervormingen, overheidsuitgaven en sociale voorzieningen compromissen zal moeten sluiten.

Ook de verdeling van ministersposten en politieke functies kan onderdeel worden van de onderhandelingen.

Vier nieuwe jaren met politieke tegenstellingen

Lula begint op 5 januari 2027 aan zijn nieuwe ambtstermijn. Hij heeft beloofd president te willen zijn voor alle Brazilianen, ongeacht hun politieke voorkeur.

De verkiezingen hebben echter opnieuw duidelijk gemaakt hoe verdeeld het land is. Bijna 60 miljoen kiezers stemden op Bolsonaro, die ondanks zijn nederlaag kan rekenen op een omvangrijke achterban.

De komende dagen zullen vooral in het teken staan van de vraag of zijn aanhangers de uitslag accepteren of opnieuw massaal de straat op gaan.

Voor Lula begint ondertussen een politieke uitdaging die mogelijk nog groter is dan het winnen van de verkiezingen: het besturen van een verdeeld Brazilië, met een sterk rechts parlement en een Amerikaanse president die liever een bondgenoot uit de familie Bolsonaro aan de macht had gezien.