BRUSSEL – De oorlog in het Midden-Oosten heeft de Europese Unie sinds het uitbreken van het conflict al 106 miljard euro aan extra kosten voor geïmporteerde fossiele brandstoffen opgeleverd. Dat maakte voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie op 16 oktober bekend na afloop van de tweedaagse Europese top in Brussel. Volgens haar zijn de gasprijzen sinds eind februari met ongeveer 140 procent gestegen en zijn de dieselprijzen verdubbeld.
De Europese Commissie wil met een reeks maatregelen proberen de energieprijzen te drukken en de afhankelijkheid van buitenlandse olie- en gasleveranciers terug te brengen. Tegelijkertijd kondigde Von der Leyen een hardere aanpak van oneerlijke handelsverhoudingen met China aan en sprak zij over verdere steun aan Oekraïne en strengere bewaking van de Europese buitengrenzen.
Europa betaalt miljarden meer voor dezelfde energie
Volgens Von der Leyen worden Europese huishoudens en bedrijven rechtstreeks geraakt door de oorlog in het Midden-Oosten. De extra 106 miljard euro aan importkosten heeft de Europese Unie geen grotere hoeveelheid energie opgeleverd.
De prijsstijgingen zetten niet alleen de koopkracht van consumenten onder druk, maar bedreigen ook de concurrentiepositie van Europese ondernemingen. Vooral energie-intensieve industrieën worden geconfronteerd met fors hogere productiekosten.
Von der Leyen benadrukte dat er geen eenvoudige oplossing bestaat. De 27 lidstaten hebben verschillende energievoorzieningen en zijn in uiteenlopende mate afhankelijk van aardgas, olie, kernenergie en hernieuwbare energiebronnen.
Daarom is volgens haar een combinatie van tijdelijke maatregelen en structurele veranderingen noodzakelijk.
100 miljoen vaten olie en diesel vrijgegeven
Een van de belangrijkste maatregelen is het vrijgeven van 100 miljoen vaten olie en diesel uit strategische voorraden. Dit moet verspreid over vier maanden plaatsvinden en wordt gecoördineerd door het Internationaal Energieagentschap.
Door extra brandstoffen op de markt te brengen, hopen de betrokken landen de druk op de prijzen te verminderen.
Daarnaast wil de Europese Commissie de tijdelijke staatssteunregeling, die in februari werd ingevoerd, uitbreiden en verlengen. Hiermee kunnen lidstaten kwetsbare bedrijven en industriële sectoren ondersteunen die zwaar worden getroffen door de hoge energiekosten.
Ook wordt de uitvoering van onderdelen van de Europese methaanverordening met een jaar uitgesteld. Brussel wil daarmee voorkomen dat aanvullende verplichtingen op korte termijn leiden tot hogere kosten voor energiebedrijven en importeurs.
Meer raffinaderijen en gezamenlijke energie-inkoop
De Europese Commissie wil een strategisch overleg beginnen met Europese olieraffinaderijen. Daarbij wordt gekeken hoe de beschikbare raffinagecapaciteit kan worden vergroot en hoe de productie van brandstoffen beter op peil kan blijven.
Verder wil Brussel dat Europese landen vaker gezamenlijk energie inkopen.
Een bestaande werkgroep die de vraag naar energie bundelt, moet meer bevoegdheden krijgen. Het idee is dat een marktpartij namens deelnemende Europese afnemers grote hoeveelheden energie kan inkopen.
Door de gezamenlijke onderhandelingspositie te versterken, hoopt de Commissie gunstigere voorwaarden te bereiken op de internationale energiemarkt.
Bijna 480 gigawatt aan groene energie wacht op aansluiting
Op langere termijn ziet Von der Leyen het verminderen van de afhankelijkheid van geïmporteerde fossiele brandstoffen als de belangrijkste oplossing.
Europa moet volgens haar meer elektriciteit produceren met eigen energiebronnen, waaronder windenergie, zonne-energie en kernenergie.
Daarvoor is wel een aanzienlijke uitbreiding en modernisering van het elektriciteitsnet nodig.
Volgens de Commissie werd in 2025 ongeveer 80 gigawatt aan nieuwe capaciteit voor hernieuwbare energie geïnstalleerd. Een hoeveelheid die zes keer zo groot is, ongeveer 480 gigawatt, wacht nog op aansluiting op het elektriciteitsnet.
Die achterstand verhindert dat nieuwe duurzame energieprojecten volledig kunnen bijdragen aan de Europese energievoorziening.
De Commissie wil daarom vaart maken met het Europese pakket aan maatregelen voor de elektriciteitsnetten.
Ook moet het Europese emissiehandelssysteem worden aangepast. De lidstaten hebben volgens Von der Leyen aangegeven dat de behandeling van de voorstellen sneller moet verlopen.
Handelstekort met China loopt verder op
Naast de energiecrisis stond de economische verhouding met China centraal tijdens de Europese top.
Volgens Von der Leyen bedroeg het Europese handelstekort met China in 2025 gemiddeld ongeveer één miljard euro per dag. Voor 2026 verwacht zij een nog groter tekort.
De Commissie beschouwt deze ontwikkeling als structureel en economisch onhoudbaar.
Brussel wil de handelsverhoudingen verbeteren door gesprekken met China voort te zetten, bestaande handelsbeschermingsmaatregelen intensiever te gebruiken en nieuwe instrumenten te ontwikkelen.
Overleg met Beijing heeft volgens Von der Leyen al enkele resultaten opgeleverd. Zo zijn afspraken gemaakt over het beperken van de Chinese export van hybride voertuigen, betere markttoegang voor bepaalde Europese producten en meer voorspelbaarheid bij exportbeperkingen voor zeldzame aardmetalen en magneten.
Toch vindt de Commissie deze resultaten onvoldoende om de grote handelsonevenwichtigheden op te lossen.
Nieuwe maatregelen tegen economische afhankelijkheid
In december wil de Europese Commissie het initiatief DiversifyEU presenteren. Daarmee moeten Europese bedrijven worden geholpen om hun toeleveringsketens sneller te spreiden.
Het uitgangspunt is dat ondernemingen minder afhankelijk worden van één land of leverancier.
Daarnaast werkt Brussel aan een solidariteitsmechanisme waarmee Europese lidstaten elkaar kunnen ondersteunen wanneer zij te maken krijgen met economische dwang of vergeldingsmaatregelen van andere landen.
Ook wordt onderzocht of de Europese Unie sneller de toegang tot de interne markt kan beperken wanneer Europese economische belangen ernstig worden bedreigd.
Voor deze nieuwe instrumenten moeten de concrete voorstellen nog verder worden uitgewerkt.
Bijna 16 miljard euro militaire steun aan Oekraïne
Tijdens de Europese top werd eveneens gesproken over de voortzetting van de steun aan Oekraïne.
President Volodymyr Zelensky was bij de besprekingen aanwezig en informeerde de Europese leiders over de situatie in zijn land.
Volgens Von der Leyen is vanuit de Europese steunlening inmiddels bijna 16 miljard euro uitgekeerd voor defensiedoeleinden.
Daarnaast kan voor het einde van 2026 nog eens 17 miljard euro aan begrotingssteun beschikbaar komen, mits Oekraïne voldoet aan de afgesproken hervormingsvoorwaarden.
De Europese Unie en haar lidstaten nemen volgens de Commissie momenteel ongeveer 80 procent van de externe steun aan Oekraïne voor hun rekening.
Von der Leyen riep andere internationale partners op om een groter deel van de financiële lasten te dragen.
Europese Commissie wil sterkere buitengrenzen
Ook migratie stond op de agenda. Volgens cijfers die Von der Leyen tijdens de persconferentie presenteerde, is het aantal irreguliere grensoverschrijdingen in de afgelopen twee jaar met meer dan 56 procent gedaald.
In 2026 bedraagt de daling tot dusver volgens haar 34 procent. Het aantal asielaanvragen zou in dezelfde periode met 16 procent zijn afgenomen.
De Commissie wil de Europese grensbewakingsorganisatie Frontex versterken, zodat lidstaten sneller ondersteuning kunnen krijgen bij de bewaking van hun buitengrenzen.
Daarnaast kondigde Von der Leyen een nieuw Europees noodmechanisme aan voor situaties waarin landen of andere partijen migratiestromen bewust zouden inzetten om Europese grensautoriteiten onder druk te zetten.
De Commissie wil het voorstel voor dit noodmechanisme nog voor het einde van 2026 presenteren.
Nieuwe Europese begroting moet meer ruimte bieden
De Europese leiders bespraken ten slotte de toekomstige meerjarenbegroting van de Europese Unie.
Von der Leyen waarschuwde dat Europa voldoende financiële ruimte moet behouden om snel te kunnen reageren op onverwachte crises.
Volgens haar hebben de coronapandemie, oorlogen, natuurrampen en energiecrises aangetoond hoe belangrijk flexibiliteit binnen de Europese begroting is.
Zij uitte kritiek op voorstellen die vrijwel alle Europese uitgaven voor langere tijd zouden vastleggen. Daardoor zou volgens haar onvoldoende ruimte overblijven voor nieuwe economische of geopolitieke tegenvallers.
De Europese Commissie wil daarom verder onderhandelen over aanvullende eigen inkomstenbronnen voor de EU.
De komende maanden moeten de lidstaten duidelijkheid krijgen over de voorgestelde maatregelen. Vooral de aanpak van de hoge energiekosten, de handelsrelatie met China en de toekomstige financiering van Oekraïne blijven belangrijke onderwerpen op de Europese agenda.
