DEN HAAG – Het minderheidskabinet van premier Rob Jetten staat onder toenemende druk van JA21 en de SGP. JA21-leider Joost Eerdmans weigert het belastingplan van het kabinet te steunen zolang er geen duidelijke toezeggingen komen over een strenger asielbeleid. De partij stelt vier eisen: het schrappen van de dwangmogelijkheden uit de Spreidingswet, herbeoordeling van de verblijfsvergunningen van ongeveer 70.000 Syriërs, verdere beperking van de asielinstroom en het verplaatsen van asielprocedures naar landen buiten Europa. Een gesprek met asielminister Bart van den Brink leverde donderdag 15 oktober nog geen akkoord op.
Spreidingswet vormt grootste struikelblok
Voor Eerdmans is vooral de Spreidingswet een belangrijk breekpunt. Deze wet verplicht gemeenten sinds 2024 om opvangplaatsen voor asielzoekers beschikbaar te stellen.
Wanneer gemeenten onvoldoende opvang realiseren, kan het Rijk uiteindelijk ingrijpen.
Volgens Eerdmans staan inmiddels 83 gemeenten onder toezicht vanwege het niet nakomen van hun opvangverplichtingen. Hij vindt dat gemeenten zelf moeten kunnen beslissen of en hoeveel asielzoekers zij willen opvangen.
JA21 wil de wet daarom niet volledig afschaffen, maar wel de mogelijkheid schrappen om gemeenten tot opvang te verplichten.
Het kabinet ziet dat anders. Volgens de regering is de Spreidingswet noodzakelijk om asielzoekers eerlijker over Nederland te verdelen en overbelasting van bestaande opvanglocaties te voorkomen.
Minister Van den Brink benadrukte na het gesprek met Eerdmans dat hij verplicht is de bestaande wet uit te voeren.
De CDA-minister verwacht dat afspraken met gemeenten mogelijk zijn zonder dwangmaatregelen, maar wil niet garanderen dat het Rijk deze bevoegdheid nooit zal gebruiken.
Voor Eerdmans is dat onvoldoende. Hij verlangt een schriftelijke toezegging dat gemeenten niet gedwongen worden opvangplaatsen te realiseren.
Herbeoordeling van 70.000 Syriërs
Een tweede eis betreft de verblijfsvergunningen van Syriërs die in Nederland bescherming hebben gekregen.
Volgens Eerdmans verblijven ongeveer 150.000 Syriërs in Nederland, van wie circa 70.000 over een tijdelijke verblijfsstatus beschikken.
JA21 wil dat de overheid opnieuw onderzoekt of deze mensen nog bescherming nodig hebben.
De partijleider verwijst naar de veranderde veiligheidssituatie in Syrië en stelt dat grote delen van het land inmiddels voldoende veilig zijn voor terugkeer.
Volgens Eerdmans wordt ongeveer 90 procent van de nieuwe Syrische asielaanvragen afgewezen.
Het kabinet heeft het landenbeleid voor Syrië eerder dit jaar aangepast. Afgewezen asielzoekers kunnen onder bepaalde voorwaarden terugkeren en de IND onderzoekt voortaan nadrukkelijker of iemand bescherming kan vinden in een ander deel van Syrië.
Dat betekent echter niet dat heel Syrië veilig is verklaard.
In april stelde minister Van den Brink juist vast dat de situatie nog onvoldoende stabiel was om bestaande verblijfsvergunningen opnieuw te beoordelen.
Volgens het ministerie komen nog altijd geweldsincidenten voor en blijft de veiligheidssituatie in verschillende gebieden onzeker.
Het kabinet wil een nieuw ambtsbericht afwachten voordat wordt besloten of herbeoordeling van bestaande vergunningen verantwoord is.
Strengere maatregelen tegen asielinstroom
JA21 en SGP willen daarnaast aanvullende maatregelen om te voorkomen dat asielzoekers naar Nederland komen.
Eerdmans wijst daarbij op het beleid in andere Europese landen.
Zo verwijst hij naar beperkingen in België voor de opvang van alleenstaande mannen en maatregelen in Duitsland en Oostenrijk die gezinshereniging beperken.
Volgens de JA21-leider bestaat het risico dat Nederland aantrekkelijker wordt voor asielzoekers wanneer omliggende landen hun beleid aanscherpen.
Hij vreest dat de druk op het aanmeldcentrum in Ter Apel daardoor verder toeneemt.
Eerdmans wijst bovendien op de grote achterstanden bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst.
Volgens hem wachten ongeveer 50.000 asielaanvragen op behandeling en duurt het gemiddeld anderhalf jaar voordat een beslissing wordt genomen.
Het kabinet erkent dat de opvangcapaciteit en de lange wachttijden bij de IND grote problemen vormen.
Sinds juni gelden al verschillende nieuwe maatregelen uit het Europese Migratiepact, waaronder kortere tijdelijke verblijfsvergunningen.
JA21 vindt deze maatregelen echter onvoldoende.
Asielprocedures verplaatsen naar Afrika
De vierde eis is het verplaatsen van Nederlandse asielprocedures naar een land buiten Europa.
Eerdmans noemt daarbij Zambia als mogelijke locatie.
Volgens zijn voorstel zouden asielzoekers hun procedure niet langer in Nederland doorlopen, maar in een derde land waarmee Nederland afspraken maakt.
De JA21-leider verwacht dat hierdoor minder mensen naar Nederland zullen reizen om asiel aan te vragen.
Het kabinet onderzoekt zelf ook mogelijkheden om onderdelen van het asielbeleid buiten Europa uit te voeren.
Daarbij wordt onder meer gekeken naar terugkeercentra in derde landen en de behandeling van asielaanvragen buiten de Europese Unie.
Een volledige verplaatsing van Nederlandse asielprocedures is echter aanzienlijk ingewikkelder dan het oprichten van een terugkeercentrum voor mensen zonder verblijfsrecht.
Daarvoor zijn internationale overeenkomsten nodig en moet worden voldaan aan Europese regelgeving en internationale verplichtingen voor de bescherming van vluchtelingen.
Er bestaat momenteel geen overeenkomst met Zambia om Nederlandse asielaanvragen daar te behandelen.
Gesprek levert nog geen doorbraak op
Donderdagmiddag bespraken Eerdmans en minister Van den Brink de vier eisen.
Beide politici omschreven het overleg na afloop als positief, maar inhoudelijk kwamen zij niet dichter bij een akkoord.
Vooral de weigering van de minister om de dwangmogelijkheid uit de Spreidingswet buiten werking te stellen, blijft een probleem.
Eerdmans maakte duidelijk dat JA21 in november tegen het belastingplan stemt wanneer het kabinet op dit onderdeel niet toegeeft.
Zelfs wanneer de overige eisen worden ingewilligd, is dat volgens hem onvoldoende om de steun van JA21 veilig te stellen.
De partijleider benadrukt dat zijn partij niet uitsluitend financiële tegemoetkomingen verlangt, maar vooral politieke veranderingen op het gebied van migratie.
SGP stelt aanvullende voorwaarden
JA21 trekt bij de onderhandelingen samen op met de SGP van Chris Stoffer.
De steun van de SGP is echter ook om een andere reden onzeker.
De partij verzet zich tegen het voortzetten van een medische proef met zwangerschapsafbrekingen in een laat stadium van de zwangerschap.
De SGP heeft het stopzetten van deze proef eveneens als politieke eis naar voren gebracht.
Hierdoor wordt het voor het minderheidskabinet ingewikkelder om voldoende steun voor het belastingplan te verzamelen.
Eerdmans verwacht daarnaast dat BBB bereid is mee te werken aan een akkoord over strengere asielmaatregelen.
Kabinet moet op zoek naar meerderheid
Het kabinet-Jetten, bestaande uit D66, VVD en CDA, beschikt niet over een meerderheid in de Tweede Kamer.
Daarom is het voor belangrijke wetsvoorstellen afhankelijk van de medewerking van oppositiepartijen.
Dat geldt ook voor het belastingplan, waarin onder meer belastingmaatregelen en lastenverlichting voor huishoudens en bedrijven worden geregeld.
Minister van Financiën Eelco Heinen heeft eerder benadrukt dat steun vanuit rechtse oppositiepartijen belangrijk is voor de haalbaarheid van het plan.
Wanneer JA21 en SGP hun steun weigeren, zal het kabinet mogelijk meer concessies moeten doen aan andere partijen.
Eerdmans houdt ondertussen vast aan zijn vier asieleisen en wil vooral een harde garantie over de Spreidingswet.
Daarmee dreigt een conflict over het asielbeleid rechtstreeks gevolgen te krijgen voor de belastingplannen van het kabinet.
De komende weken moeten duidelijk maken of beide partijen alsnog tot overeenstemming komen.
Voorlopig blijven de standpunten over de verplichte opvang van asielzoekers ver uiteen en is steun van JA21 voor het belastingplan allerminst zeker.
