AMSTERDAM - Honden kunnen in de toekomst een belangrijke rol spelen bij het beschermen van natuurgebieden tegen schadelijke exotische planten. Duitse onderzoekers hebben aangetoond dat niet alleen professionele speurhonden, maar ook gewone huishonden kunnen worden getraind om invasieve plantensoorten op te sporen. Tijdens een praktijkproef vonden de succesvol opgeleide honden gemiddeld bijna 75 procent van de verborgen plantenmonsters. De onderzoekers zien daarmee nieuwe mogelijkheden om de verspreiding van schadelijke planten vroegtijdig tegen te gaan.

Het onderzoek werd uitgevoerd door wetenschappers van onder meer het Duitse Helmholtz-Centre for Environmental Research en gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift PLOS One. Tussen 2021 en 2023 kregen 31 honden en hun eigenaren een speciale training. De dieren leerden de geur herkennen van drie invasieve plantensoorten die in Europa problemen veroorzaken: Japanse duizendknoop, reuzenbalsemien en alsemambrosia.

Deze planten komen oorspronkelijk uit andere delen van de wereld en kunnen zich onder gunstige omstandigheden snel verspreiden. Daarbij verdringen ze soms inheemse plantensoorten, verstoren ze ecosystemen en veroorzaken ze schade aan landbouwgrond of infrastructuur. Alsemambrosia vormt bovendien een risico voor de volksgezondheid doordat het stuifmeel ernstige allergische reacties kan veroorzaken.

Van gewone huishond naar gespecialiseerde speurhond

Opvallend aan het Duitse onderzoek is dat de deelnemende honden geen professionele speurhonden waren. Het ging om gewone huishonden waarvan de eigenaren bereid waren tijd te investeren in een intensief trainingsprogramma.

De opleiding begon grotendeels thuis. Via online lessen, instructievideo's en praktische oefeningen leerden de eigenaren hoe zij hun hond specifieke plantengeuren konden laten herkennen. Daarbij werd gebruikgemaakt van beloningen, zoals voedsel en speelgoed.

Aanvankelijk moesten de honden een bepaalde geur herkennen tussen andere geuren. Vervolgens leerden ze aan te geven wanneer zij de gezochte plant hadden gevonden. Dat gebeurde bijvoorbeeld door stil te blijven staan, te gaan zitten of minstens vijf seconden naar de geurbron te kijken.

Naarmate de training vorderde, werden de opdrachten ingewikkelder. De honden moesten verborgen plantenresten opsporen op onbekende locaties, terwijl andere geuren en omgevingsfactoren voor afleiding zorgden.

De onderzoekers ontdekten dat de trainingsmethode een belangrijke invloed had op het uiteindelijke resultaat. Vooral honden die verschillende onderdelen van dezelfde plant leerden herkennen, presteerden beter. Ook het afwisselen van voedselbeloningen en speelgoed bleek gunstig.

Bijna 75 procent van verborgen planten gevonden

Na de trainingsperiode volgde een praktijkproef in een onbekend natuurgebied. Daar moesten de honden zelfstandig verborgen plantenmonsters lokaliseren.

Van de oorspronkelijke 31 teams bereikten twaalf de laatste testfase. Elf daarvan slaagden voor de proef. De succesvolle teams vonden gemiddeld 74,7 procent van de verborgen plantenmonsters.

Drie teams wisten zelfs alle aangeboden monsters te ontdekken. Volgens de onderzoekers toont dit aan dat gemotiveerde hondenbezitters na een gerichte opleiding daadwerkelijk kunnen bijdragen aan natuuronderzoek.

Daarbij geldt wel een belangrijke beperking. Niet alle deelnemende teams bereikten het eindniveau. Hoewel 27 teams de online opleiding voltooiden, namen uiteindelijk slechts twaalf deel aan de laatste praktijkproef.

Vooral de hoeveelheid benodigde training bleek een obstakel. Veel eigenaren onderschatten hoeveel tijd en inzet nodig zijn om een hond betrouwbaar naar een specifieke plantensoort te laten zoeken.

Japanse duizendknoop ook in Nederland groot probleem

Ook in Nederland worden speurhonden al ingezet bij het opsporen van invasieve planten. Een bekend voorbeeld is de Japanse duizendknoop, een bijzonder hardnekkige woekerplant die zich via ondergrondse wortelstokken kan verspreiden.

De plant kan andere vegetatie verdringen en problemen veroorzaken bij wegen, leidingen, funderingen en andere bouwwerken. Vooral wanneer wortelresten worden meegenomen met grondtransporten, kan de verspreiding moeilijk beheersbaar worden.

Nederlandse hondentrainers hebben daarom dieren opgeleid om de geur van Japanse duizendknoop te herkennen. Een van hen is Wesley Visscher, die met gespecialiseerde speurhonden onderzoek uitvoert naar invasieve planten.

De honden kunnen ook plantenresten herkennen die onder de grond verborgen liggen. Daardoor kunnen zij helpen bij het onderzoeken van terreinen waar de Japanse duizendknoop bovengronds niet meer zichtbaar is.

Deze aanpak kan van belang zijn voor gemeenten, aannemers en terreinbeheerders. Door besmettingen vroegtijdig te ontdekken, kan worden voorkomen dat grond met achtergebleven wortelresten naar andere locaties wordt verplaatst.

Een speurhond geeft daarbij aan waar mogelijk plantenmateriaal aanwezig is. Voor definitieve zekerheid en het bepalen van de juiste bestrijdingsmethode kan aanvullend onderzoek nodig blijven.

Noord-Holland zet honden in tegen schadelijk landbouwonkruid

In Noord-Holland worden speurhonden ook ingezet bij onderzoek naar knolcyperus. Deze invasieve plant vormt een groeiend probleem voor de landbouw, omdat zij zich via kleine ondergrondse knolletjes kan verspreiden.

De knolletjes kunnen jarenlang in de bodem overleven en zijn daardoor bijzonder moeilijk te bestrijden. Voor landbouwers kan een besmetting aanzienlijke gevolgen hebben, omdat op aangetaste percelen beperkingen kunnen gelden voor het verbouwen van bepaalde gewassen.

Op een proefveld van Vertify in Egmond aan den Hoef werden in mei 2026 verschillende gespecialiseerde speurhonden ingezet. De honden Harry, Juro en Uno behoorden tot de dieren die onder begeleiding van Wesley Visscher naar knolcyperus zochten.

De inzet maakte deel uit van onderzoek naar betere detectie- en bestrijdingsmethoden. Daarbij wordt bekeken of honden besmette plekken kunnen opsporen voordat de planten bovengronds zichtbaar zijn.

Voor de agrarische sector kan vroegtijdige detectie belangrijk zijn. Een kleine besmetting is doorgaans gemakkelijker gericht aan te pakken dan een volledig overwoekerd perceel.

Goedkoper en sneller natuurgebieden controleren

De Duitse onderzoekers zien vooral mogelijkheden voor samenwerking tussen natuurorganisaties en vrijwilligers met goed opgeleide honden.

Het controleren van grote natuurgebieden is vaak arbeidsintensief. Medewerkers moeten soms uitgestrekte terreinen doorzoeken om kleine planten of verborgen groeiplaatsen te vinden.

Speurhonden kunnen daarbij een aanvulling vormen op traditionele inspecties. Hun reukvermogen maakt het mogelijk om plantenmateriaal te herkennen dat voor mensen moeilijk zichtbaar is.

Dat betekent niet dat honden het werk van ecologen en terreinbeheerders volledig kunnen overnemen. De betrouwbaarheid hangt af van de training, de ervaring van de hondengeleider, weersomstandigheden en de specifieke plantensoort.

Ook moet worden voorkomen dat honden tijdens het zoeken planten beschadigen of invasief materiaal verder verspreiden.

De onderzoekers benadrukken daarom dat een goede opleiding, deskundige begeleiding en regelmatige controles van de prestaties noodzakelijk blijven.

Nieuwe mogelijkheden voor natuurbeheer

Volgens het onderzoek kan de inzet van vrijwillige hondenteams een waardevolle uitbreiding worden van bestaande natuurmonitoring. Vooral op locaties waar invasieve soorten zich nog maar beperkt hebben gevestigd, kan snelle ontdekking helpen om verdere verspreiding te voorkomen.

De resultaten bieden daarnaast mogelijkheden voor onderzoek naar andere schadelijke planten en moeilijk vindbare soorten. In theorie zouden honden ook kunnen worden ingezet om zeldzame of beschermde planten op te sporen, mits zij daarvoor specifiek zijn getraind.

Voor Nederland, waar invasieve soorten als Japanse duizendknoop en knolcyperus al voor aanzienlijke problemen zorgen, kan deze ontwikkeling van praktisch belang zijn.

De Duitse onderzoekers willen daarom verder onderzoeken hoe de opleiding van vrijwillige hondenteams kan worden verbeterd en hoe de methode op grotere schaal kan worden toegepast.

De conclusie is dat niet iedere hond automatisch een geschikte speurhond is, maar dat gewone huishonden met de juiste begeleiding wel degelijk een bijdrage kunnen leveren aan natuurbehoud. Daarmee krijgt de hondenneus een nieuwe functie: het opsporen van planten die schade kunnen veroorzaken voordat zij zich verder verspreiden.