WASHINGTON - Elon Musk heeft volgens Amerikaanse media persoonlijk opdracht gegeven om de militaire satellietverbindingen van Oekraïne te beperken. De miljardair en eigenaar van SpaceX zou daarover zowel voor als na het besluit contact hebben gehad met de Amerikaanse president Donald Trump. Door de ingreep raakten Oekraïense aanvalsdrones en onderscheppingsdrones ernstig beperkt in hun mogelijkheden. Rusland kon daarvan profiteren op een moment dat het zijn aanvallen op Oekraïne opvoerde.
Dat melden The Wall Street Journal en CBS News op basis van Amerikaanse regeringsfunctionarissen en andere betrokkenen. De nieuwe onthullingen spreken eerdere verklaringen van Musk tegen, waarin hij de verantwoordelijkheid voor beperkingen van het militaire satellietnetwerk bij de Amerikaanse regering en het Pentagon legde.
De berichten plaatsen ook vraagtekens bij de verklaringen van Trump, die eerder ontkende dat hij of Musk verantwoordelijk was voor de problemen met de satellietverbindingen.
Musk nam volgens bronnen zelf het besluit
Volgens The Wall Street Journal gaf Musk opdracht om de snelheid te beperken waarmee Oekraïense militaire apparatuur verbonden kon blijven met het satellietnetwerk Starshield. Dat is de militaire variant van Starlink, het wereldwijde satellietinternetnetwerk van SpaceX.
CBS News bevestigt op basis van eigen bronnen dat een besluit van Musk aan de beperkingen ten grondslag lag. De miljardair zou voorafgaand aan de ingreep meerdere gesprekken hebben gevoerd met functionarissen binnen de regering-Trump.
Musk wilde volgens de bronnen duidelijkheid over het standpunt van de Amerikaanse president. Ook zou hij er moeite mee hebben dat SpaceX wordt gezien als een onderneming die financieel profiteert van het voortduren van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
Hoe de opdracht van Musk precies werd uitgevoerd en welke functionarissen daarbij betrokken waren, is nog niet volledig duidelijk.
Overleg tussen Trump en Musk
Het meest opvallende onderdeel van de onthullingen betreft de betrokkenheid van Donald Trump.
Volgens The Wall Street Journal spraken Musk en Trump telefonisch over de beperkingen kort nadat deze openbaar waren geworden. Een van de bronnen verklaart dat beiden ook voorafgaand aan het besluit over de kwestie hadden gesproken.
De Britse krant The Telegraph meldde eerder, op 16 oktober, op basis van vier bronnen dat Musk zelf het voorstel zou hebben gedaan om de Oekraïense satellietverbindingen te beperken. Trump zou zich volgens een bron niet tegen het voorstel hebben verzet.
Daarmee ontstaat een beeld waarin Musk niet slechts een besluit van de Amerikaanse overheid uitvoerde, maar zelf het initiatief nam.
Binnen de Amerikaanse regering bestaat volgens de berichtgeving echter onduidelijkheid over de precieze besluitvorming. Sommige functionarissen stellen dat Musk zelfstandig handelde en dat Trump geen specifieke opdracht gaf.
Er is daarmee wel berichtgeving over voorafgaand overleg tussen Musk en Trump, maar geen sluitend bewijs dat de president persoonlijk opdracht gaf om de verbindingen te beperken.
Oekraïense droneverdediging ernstig getroffen
De beperkingen werden op 14 oktober zichtbaar toen Oekraïense militairen plotseling problemen kregen met satellietverbindingen op hun drones.
Volgens Oekraïense defensiefunctionarissen viel de verbinding met Starshield weg wanneer apparatuur zich sneller verplaatste dan ongeveer 160 kilometer per uur. Sommige militaire eenheden meldden zelfs problemen bij lagere snelheden.
Voor Oekraïne zijn dergelijke verbindingen van groot strategisch belang. Het land gebruikt satellietcommunicatie voor militaire coördinatie, bevoorrading, verkenning en het besturen van drones.
Vooral de onderscheppingsdrones werden getroffen. Die worden ingezet om Russische aanvalsdrones uit de lucht te halen voordat zij woonwijken, elektriciteitscentrales en andere infrastructuur kunnen treffen.
De Russische strijdkrachten gebruiken inmiddels ook straalaangedreven Shahed-drones die snelheden van meer dan 400 kilometer per uur kunnen bereiken.
Wanneer Oekraïense onderscheppingsdrones hun satellietverbinding bij ongeveer 160 kilometer per uur verliezen, kunnen zij deze snelle Russische toestellen niet meer op dezelfde manier achtervolgen en uitschakelen.
Het gevolg was volgens Oekraïense functionarissen dat verschillende militaire operaties moesten worden afgebroken of niet konden worden uitgevoerd.
Rusland profiteert van de beperkingen
De timing van het besluit is bijzonder gevoelig. Juist toen de Oekraïense satellietverbindingen werden beperkt, voerde Rusland grootschalige aanvallen uit op Oekraïense steden en energievoorzieningen.
Bij Russische bombardementen op onder meer Kyiv en Charkiv raakten honderdduizenden inwoners zonder elektriciteit. Tegelijkertijd werd het voor Oekraïne moeilijker om bepaalde Russische aanvalsdrones te onderscheppen.
President Volodymyr Zelensky waarschuwde dat de beperkingen mensenlevens zouden kosten.
Volgens de Oekraïense president proberen de Russische strijdkrachten nadrukkelijk gebruik te maken van de problemen met Starlink en Starshield.
Dat Rusland militair voordeel kan behalen uit de beperkingen staat daarmee los van de vraag waarom Musk het besluit nam.
Er is vooralsnog geen onafhankelijk vastgesteld bewijs dat Musk de verbindingen beperkte met de uitdrukkelijke bedoeling Rusland te helpen. Wel staat vast dat de gevolgen volgens Oekraïne rechtstreeks nadelig waren voor de verdediging tegen Russische aanvallen.
Conflict over aanvallen op Russische olieraffinaderijen
Het besluit volgde op toenemende spanningen tussen Washington en Kyiv over Oekraïense aanvallen op Russische energievoorzieningen.
Oekraïne probeert met aanvallen op raffinaderijen en brandstofinstallaties de Russische oorlogseconomie te verzwakken en de bevoorrading van het Russische leger te verstoren.
Trump heeft zich de afgelopen weken nadrukkelijk tegen deze aanvallen uitgesproken. Volgens de Amerikaanse president dragen zij bij aan de hoge brandstofprijzen.
De Amerikaanse regering heeft bovendien afspraken gemaakt over de invoer van Russische diesel en sancties tegen Rusland versoepeld.
Zelensky heeft die koers bekritiseerd. Volgens hem ondermijnen dergelijke maatregelen de internationale druk op Moskou en verschaffen zij Rusland extra mogelijkheden om zijn oorlog voort te zetten.
Ook Musk zou volgens The Wall Street Journal zijn ongenoegen hebben uitgesproken over de Oekraïense aanvallen op Russische raffinaderijen.
De samenloop van deze politieke spanningen en de beperkingen van Starshield voedt in Oekraïne het vermoeden dat de satellietverbindingen als drukmiddel zijn gebruikt.
Of daarvan daadwerkelijk sprake is geweest, is nog niet vastgesteld.
Trump en Musk wijzen verantwoordelijkheid af
Opvallend is dat Musk en Trump eerder iedere directe verantwoordelijkheid voor de problemen ontkenden.
Musk schreef op zijn eigen platform X dat Starshield-systemen door de Amerikaanse overheid worden gecontroleerd. Beperkingen in snelheid of gebruik zouden volgens hem worden vastgesteld door de Amerikaanse krijgsmacht en uiteindelijk door de president.
Trump ontkende vervolgens dat zijn regering opdracht had gegeven om het satellietnetwerk te vertragen. Ook zei hij niet te denken dat Musk daarvoor verantwoordelijk was.
De Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth verklaarde op 20 oktober dat het Pentagon geen opdracht had gegeven om de dienstverlening te beperken.
Volgens Hegseth moeten gebruikers zich houden aan de voorwaarden waaronder de satellietdienst wordt geleverd. SpaceX kan op basis daarvan zelf bepaalde beslissingen nemen, aldus de minister.
De verklaringen staan op gespannen voet met de berichtgeving van The Wall Street Journal en CBS News, die Musk nadrukkelijk aanwijzen als degene die opdracht gaf voor de ingreep.
Musk, SpaceX en het Witte Huis hebben de bevindingen uit het nieuwe onderzoek niet inhoudelijk weerlegd in de door Reuters gepubliceerde reacties. Reuters kon de oorspronkelijke berichtgeving niet zelfstandig bevestigen.
Oekraïne wil satellietverbindingen volledig hersteld zien
Ondertussen probeert Oekraïne de beperkingen ongedaan te maken.
Volgens een Oekraïense presidentiële adviseur wordt met SpaceX en de Amerikaanse overheid gesproken over het opheffen van de snelheidsbeperking. Ook onderzoekt Kyiv of een andere, duurdere uitvoering van Starshield kan worden gebruikt.
De problemen hebben opnieuw duidelijk gemaakt hoe afhankelijk de Oekraïense krijgsmacht is van satellietdiensten die worden geleverd door een Amerikaanse commerciële onderneming.
Oekraïne onderzoekt daarom alternatieven, waaronder satellietnetwerken van Europese aanbieders.
Zelensky besprak op 20 oktober de problemen met Starlink en Starshield ook met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio. De Oekraïense regering wil dat de volledige functionaliteit wordt hersteld.
Miljardair met grote invloed op het verloop van de oorlog
De affaire roept bredere vragen op over de positie van Elon Musk en de invloed van particuliere technologiebedrijven op militaire operaties.
Starlink werd na de Russische invasie in februari 2022 een belangrijk onderdeel van de Oekraïense communicatievoorzieningen. Het systeem maakte het mogelijk om verbindingen in stand te houden op plaatsen waar mobiele netwerken en vaste infrastructuur waren vernietigd.
Met Starshield beschikt SpaceX bovendien over technologie die rechtstreeks van invloed is op de mogelijkheden van Oekraïne om zich militair te verdedigen.
De gebeurtenissen van oktober 2026 maken duidelijk welke gevolgen beslissingen over toegang tot die technologie kunnen hebben.
Volgens de nieuwe Amerikaanse berichtgeving lag het initiatief voor de beperkingen bij Musk zelf en was daarover contact met Trump.
Daarmee blijft vooral de vraag waarom de maatregel juist op dat moment werd genomen en in hoeverre de Amerikaanse president daarvan vooraf op de hoogte was.
Voor Oekraïne staat vast dat de beperkingen zijn militaire slagkracht aantastten. Voor Rusland betekenden de problemen een kans om de kwetsbaarheid van de Oekraïense verdediging uit te buiten.
De vraag of dat een voorzien gevolg was of ook daadwerkelijk de bedoeling van Musk en de betrokken Amerikaanse functionarissen, is nog onbeantwoord.
