Oorzaken stijging euthanasie in Nederland onderzocht

DEN HAAG – Het aantal euthanasiemeldingen in Nederland vertoont al ruim een kwart eeuw een aanhoudende stijging. Waar in 1999 nog 2216 meldingen werden geregistreerd, was dit aantal in 2024 opgelopen tot 9958. In 2025 lag het aantal op 10.341 meldingen. Deze toename is niet uitsluitend toe te schrijven aan de veranderende leeftijdsopbouw van de bevolking.

Demografische trends, culturele verschuivingen en institutionele veranderingen spelen een gezamenlijke rol. Dat concluderen wetenschappers in het rapport van het zogeheten RISE-onderzoek. Dit grootschalige onderzoek is uitgevoerd door het Radboudumc, in samenwerking met het Universitair Medisch Centrum Utrecht, het Amsterdam Universitair Medisch Centrum en de Theologische Universiteit Utrecht.

De studie is verricht in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) naar aanleiding van de motie-Bikker, waarin de Tweede Kamer vroeg om een onafhankelijk onderzoek naar de achtergronden van de euthanasiestijging. Het rapport is inmiddels door het kabinet aan de Tweede Kamer aangeboden.

Demografische en culturele verschuivingen

De samenleving vergrijst in een rap tempo, waardoor meer mensen langer leven met chronische en oncologische aandoeningen. Deze demografische factor verklaart een aanzienlijk deel van de stijgende lijn in de euthanasiepraktijk. Kanker blijft de meest gemelde grondslag voor euthanasie, al is het relatieve aandeel hiervan gedaald van 90 procent in 1999 naar ruim 53 procent in 2024. Daarnaast zijn er diepgaande culturele veranderingen gaande. Processen zoals secularisatie en individualisering hebben geleid tot andere opvattingen over ziekte, lijden en het levenseinde.

De kwaliteit van leven, en in het verlengde daarvan de kwaliteit van sterven, is een steeds centraler thema geworden in de maatschappij. Mensen hechten veel waarde aan regie over hun eigen levenseinde en stellen zich assertiever op richting zorgverleners. De acceptatie van euthanasie is daardoor sterk toegenomen. Voor veel burgers en zorgprofessionals geldt de mogelijkheid tot levensbeëindiging op verzoek tegenwoordig als een belangrijke verworvenheid en een essentieel onderdeel van goede levenseindezorg.

Patiëntperspectief en autonomie centraal

Uit de data blijkt tevens dat de wettelijke zorgvuldigheidseisen de afgelopen decennia onveranderd zijn gebleven, maar de interpretatie en toepassing ervan wel zijn verschoven. In de toetsingspraktijk van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE) heeft het patiëntperspectief een veel prominentere plek gekregen. Bij de beoordeling of er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, en bij de vraag of er redelijke alternatieven beschikbaar zijn, weegt de persoonlijke beleving van de patiënt zwaarder dan in de beginjaren van de wetgeving.

Artsen zijn door de jaren heen meer open gaan staan voor de visie en wensen van de patiënt. Dit heeft de facto geleid tot een bredere toepassing van de euthanasiewetgeving. Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat de uiteindelijke beoordeling van een verzoek sterk afhankelijk blijft van het professionele en morele interpretatiekader van de betrokken arts. Euthanasie blijft juridisch en medisch gezien een uitzonderlijke handeling, die door veel artsen als moreel zwaar en emotioneel belastend wordt ervaren.

Zorgen over kwetsbare groepen en complexe casuïstiek

Hoewel de euthanasiepraktijk bij somatische aandoeningen in de samenleving op brede acceptatie kan rekenen, wijst het RISE-onderzoek op specifieke spanningsvelden rondom meer complexe diagnosegroepen. Zo is er een toename zichtbaar van euthanasieverzoeken bij mensen met psychische aandoeningen en dementie. Ook bij een stapeling van ouderdomsaandoeningen wordt vaker om levensbeëindiging verzocht.

Veel zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen pleiten voor terughoudendheid bij deze kwetsbare groepen. De complexiteit zit vaak in de beoordeling van de wilsbekwaamheid van de patiënt en de vaststelling van de uitzichtloosheid van het lijden. Bovendien worden in het rapport zorgen geuit over de druk op het zorgsysteem. Personeelstekorten en bezuinigingen in de ouderenzorg, de geestelijke gezondheidszorg (ggz) en de terminale thuiszorg kunnen bij patiënten angst voor tekortschietende zorg opwekken.

Volgens de betrokken onderzoekers kan deze vrees een eventuele wens tot euthanasie versterken. Kwalitatief hoogwaardige en toegankelijke palliatieve zorg wordt door alle partijen gezien als een absolute en essentiële randvoorwaarde voor een verantwoorde en zorgvuldige uitvoering van de euthanasiewetgeving.

Professionalisering en regionale verschillen

Een andere opvallende ontwikkeling is de verdere professionalisering en institutionalisering van de euthanasiepraktijk. Artsen hebben tegenwoordig toegang tot veel gedetailleerdere richtlijnen en codes, evenals een groter aanbod aan bijscholing en ondersteuning. De EuthanasieCode van de RTE en de richtlijnen van beroepsverenigingen zoals de KNMG bieden zorgverleners meer houvast en rechtszekerheid in de omgang met euthanasieverzoeken. Verder speelt de oprichting van het Expertisecentrum Euthanasie een rol; artsen hebben hierdoor meer mogelijkheden om complexe verzoeken door te verwijzen.

Daarnaast legt het onderzoek regionale verschillen bloot. In gemeenten in de kop van Noord-Holland komt euthanasie relatief het vaakst voor, terwijl het euthanasiepercentage in de zogenoemde Biblebelt structureel het laagst ligt. Hoewel de absolute percentages in beide gebieden stijgen, weerspiegelen deze regionale cijfers de invloed van lokale culturele en religieuze waarden op medische besluitvorming rondom het levenseinde.

Aanbevelingen en reactie van het kabinet

Op basis van de bevindingen doen de onderzoekers diverse aanbevelingen voor toekomstig beleid. Zij adviseren de overheid, zorgprofessionals en belangenorganisaties om te blijven waken voor een goede balans tussen de autonomie van de patiënt en de professionele en morele autonomie van de arts. Ook is er behoefte aan een evenwichtige en feitelijk juiste informatievoorziening over euthanasie en de alternatieven daarvoor, om te voorkomen dat er een eenzijdig of geromantiseerd beeld van het stervensproces ontstaat.

Voor kwetsbare groepen is differentiatie nodig, zonder dat dit uitmondt in stigmatisering. Verder klinkt er een stevige oproep om de randvoorwaarden in het bredere zorgsysteem te versterken, om te garanderen dat verzoeken niet voortkomen uit een gebrek aan passende zorg.

Tot slot pleiten de onderzoekers voor ruimere mogelijkheden voor wetenschappelijk onderzoek naar de toetsingsdossiers. In de begeleidende brief aan de Tweede Kamer is aangegeven dat het kabinet de onderzoeksresultaten in ontvangst heeft genomen.

Een uitgebreide inhoudelijke beleidsreactie van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport op het rapport wordt in het derde kwartaal van 2026 verwacht.