DEN HAAG – Mag een advocaat in een zedenzaak het gedrag van een vermeend slachtoffer gebruiken om diens verklaring in twijfel te trekken? En waar ligt de grens tussen een stevige verdediging en het onnodig beschadigen van iemand die aangifte heeft gedaan van seksueel geweld? Die vragen staan centraal in een nieuwe aflevering van de juridische podcast Knoester & Kwint van Recht in je Oor. Slachtofferadvocaat Ruth Jager vertelt daarin over haar ervaringen met zedenzaken, waaronder de zaak tegen artiest Ali B., en de gevolgen die de proceshouding van de verdediging voor slachtoffers kan hebben.

De aflevering, die zondag 8 november verscheen, draagt de titel 'Zedenzaak: hoe ver mag een advocaat gaan?' en duurt ruim 46 minuten. Jager bespreekt met de makers van de podcast hoe ingewikkeld de positie van slachtoffers tijdens een strafproces kan zijn. Daarbij gaat het niet alleen om de behandeling van de strafzaak zelf, maar ook om de manier waarop verklaringen worden beoordeeld, de invloed van media-aandacht en het ontbreken van mogelijkheden om op bepaalde momenten nog te reageren.

Een lach als argument tegen een slachtoffer

Een belangrijk onderwerp in de podcast is de manier waarop advocaten gedrag van vermeende slachtoffers kunnen gebruiken om hun betrouwbaarheid ter discussie te stellen. Daarbij komt onder meer de vraag aan bod of iemand die na een mogelijk zedenmisdrijf heeft gelachen, zich ontspannen gedroeg of gewoon doorging met dagelijkse activiteiten, daardoor minder geloofwaardig zou zijn.

Volgens Jager moeten advocaten voorzichtig zijn met dergelijke gevolgtrekkingen. Het gedrag van iemand na een traumatische ervaring laat zich niet eenvoudig verklaren. Mensen kunnen op uiteenlopende manieren reageren op ingrijpende gebeurtenissen. Sommigen trekken zich terug, terwijl anderen ogenschijnlijk hun gewone leven voortzetten.

Dat een vermeend slachtoffer tijdens een bepaalde gebeurtenis heeft gelachen of later ontspannen overkomt, betekent volgens deze redenering niet automatisch dat er geen sprake kan zijn geweest van seksueel geweld.

Voor Jager ligt daar een belangrijk onderscheid. Een advocaat moet de betrouwbaarheid van verklaringen kunnen onderzoeken, maar moet voorkomen dat aan gedrag conclusies worden verbonden die onvoldoende zijn onderbouwd.

In de podcast wordt duidelijk dat hierover ook binnen de advocatuur verschillend wordt gedacht. De verdediging heeft immers de taak om kritisch onderzoek te doen naar beschuldigingen, zeker wanneer de mogelijke gevolgen voor een verdachte ingrijpend zijn.

Zedenzaken draaien vaak om verklaringen

Een complicerende factor is dat zedenzaken zich regelmatig afspelen zonder directe getuigen. De rechter moet dan beoordelen wat er is gebeurd aan de hand van verklaringen, ondersteunend bewijs en de omstandigheden waaronder het vermeende strafbare feit heeft plaatsgevonden.

Voor de verdediging is het daarom belangrijk om verklaringen te onderzoeken op eventuele tegenstrijdigheden, onduidelijkheden of andere omstandigheden die van invloed kunnen zijn op de bewijswaardering.

Dat recht staat volgens Jager niet ter discussie. Iedere verdachte heeft recht op een eerlijk proces en een advocaat die zich volledig voor diens belangen inzet.

De discussie gaat volgens haar vooral over de manier waarop dat gebeurt. Er bestaat een verschil tussen het stellen van kritische vragen over een verklaring en het suggereren dat iemand liegt op basis van gedrag waarvoor ook andere verklaringen mogelijk zijn.

In de podcast wordt onder meer gesproken over het selectief gebruiken van onderdelen van verklaringen, ook wel 'cherrypicking' genoemd. Daarbij kan volgens Jager een vertekend beeld ontstaan wanneer uitspraken uit hun oorspronkelijke context worden gehaald.

Zaak-Ali B. laat spanningen tussen procespartijen zien

De strafzaak tegen artiest Ali B. vormt een belangrijk voorbeeld in de discussie. Jager is als slachtofferadvocaat bij deze zaak betrokken en bespreekt welke gevolgen de verdediging voor betrokkenen kan hebben.

Volgens de toelichting bij de podcast ligt de zaak inmiddels bij de Hoge Raad. Daarmee is de juridische procedure nog niet definitief afgerond.

De Hoge Raad beoordeelt in cassatie in beginsel of het recht correct is toegepast en of de uitspraak voldoende is gemotiveerd. Het gaat daarbij niet om een volledige nieuwe behandeling van alle feiten en verklaringen.

Jager wijst op de kwetsbare positie van slachtoffers wanneer de verdediging tijdens een zitting uitspraken doet over hun gedrag of betrouwbaarheid. Op het moment dat dergelijke argumenten worden aangevoerd, hebben slachtoffers niet altijd de gelegenheid om daarop zelf nog inhoudelijk te reageren.

Daardoor kunnen beschuldigingen of suggesties over hun persoon extra hard aankomen.

Tegelijkertijd blijft het uitgangspunt dat een verdachte onschuldig wordt gehouden zolang een veroordeling niet onherroepelijk is en dat diens advocaat ruimte moet hebben om het bewijs kritisch te onderzoeken.

De centrale vraag is daarom niet of een advocaat stevig mag verdedigen, maar waar de grenzen liggen van een noodzakelijke en proportionele verdediging.

Media-aandacht kan slachtoffers extra belasten

Naast de juridische behandeling komt ook de publieke belangstelling voor zedenzaken aan bod. Vooral wanneer bekende Nederlanders verdachte zijn, kan een strafzaak grote aandacht krijgen in de media en op sociale platforms.

Voor betrokken slachtoffers kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Hun verklaringen worden besproken, gedrag wordt geanalyseerd en op internet ontstaan soms publieke discussies waarin mensen zonder kennis van het volledige dossier conclusies trekken.

Jager vertelt hoe zij cliënten probeert voor te bereiden op dergelijke aandacht. Daarbij gaat het onder meer om de mogelijke gevolgen van publiciteit en de vraag hoe slachtoffers met reacties van buitenaf kunnen omgaan.

In de podcast wordt gesproken over een parallelle rechtszaal op sociale media. Daarmee wordt bedoeld dat naast het officiële strafproces ook op internet een oordeel wordt gevormd, vaak op basis van beperkte informatie.

Dat kan voor slachtoffers belastend zijn, maar ook verdachten kunnen gevolgen ondervinden van publieke beschuldigingen voordat een rechter definitief uitspraak heeft gedaan.

Na acht maanden teruggekeerd uit Openbaar Ministerie

De aflevering biedt daarnaast een persoonlijk inkijkje in de loopbaan van Jager. Eind 2024 vertelde zij in dezelfde podcast dat zij de overstap zou maken naar het Openbaar Ministerie om als officier van justitie te gaan werken.

Die periode duurde uiteindelijk acht maanden. Daarna besloot zij terug te keren naar de advocatuur.

Volgens Jager miste zij vooral het directe contact met cliënten. Als slachtofferadvocaat begeleidt zij mensen persoonlijk gedurende een vaak langdurige en emotioneel belastende strafprocedure.

Juist dat contact, waarbij juridische ondersteuning wordt gecombineerd met begeleiding tijdens een moeilijke periode, bleek voor haar een belangrijk onderdeel van het werk.

Nieuw spreekrecht bij verlenging van tbs

Een ander onderwerp in de podcast is het spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden tijdens bepaalde zittingen over de verlenging van een tbs-maatregel.

Sinds 1 januari 2025 bestaat hiervoor een beperkt spreekrecht. Dat betekent dat slachtoffers en nabestaanden onder bepaalde omstandigheden aan de rechter kunnen uitleggen welke bescherming zij nodig hebben wanneer voorwaarden voor een tbs-gestelde worden besproken.

Het kan bijvoorbeeld gaan om de wens voor een contactverbod of een verbod om in een bepaalde omgeving te komen.

Het spreekrecht is nadrukkelijk niet bedoeld om opnieuw de gehele strafzaak te behandelen. Ook kunnen slachtoffers daarmee niet rechtstreeks bepalen of een tbs-maatregel moet worden verlengd of beëindigd.

Jager vertelt in de podcast over een situatie waarin zij een cliënt had uitgelegd dat er geen spreekrecht bestond. Tijdens de zitting vroeg de rechter vervolgens toch of de cliënt nog iets wilde zeggen.

Die ervaring laat zien dat de juridische mogelijkheden voor slachtoffers in de praktijk soms ingewikkeld zijn, zeker wanneer nieuwe wettelijke rechten nog relatief kort van kracht zijn.

Waar ligt de grens van een stevige verdediging?

De podcast maakt duidelijk dat de belangen van slachtoffers en verdachten in zedenzaken regelmatig tegenover elkaar staan. Een verdachte moet zich volledig kunnen verdedigen tegen ernstige beschuldigingen, terwijl slachtoffers recht hebben op een respectvolle behandeling en bescherming tegen onnodige beschadiging.

Volgens Jager vraagt dat van advocaten een zorgvuldige afweging. Kritische vragen over verklaringen zijn noodzakelijk voor een eerlijk proces, maar het gebruik van persoonlijke gedragingen als bewijs van onbetrouwbaarheid kan volgens haar grote gevolgen hebben voor betrokkenen.

Het gesprek in Knoester & Kwint laat tegelijkertijd zien dat die grens niet altijd eenvoudig vast te stellen is. Wat de ene advocaat beschouwt als een noodzakelijke vraag om de waarheid te achterhalen, kan door een slachtoffer als onnodig kwetsend worden ervaren.

Daarmee raakt de aflevering aan een fundamentele vraag binnen het Nederlandse strafrecht: hoe kan een verdachte zich maximaal verdedigen zonder dat de rechtszaal voor het vermeende slachtoffer een nieuwe bron van beschadiging wordt?

De volledige aflevering 'Zedenzaak: hoe ver mag een advocaat gaan?' is te beluisteren via de podcast Knoester & Kwint van Recht in je Oor.