Ik moest zondagavond twee keer luisteren toen ik Donald Trump hoorde spreken over Venezuela. Niet omdat zijn woorden onduidelijk waren, maar omdat ik nauwelijks kon geloven hoe openlijk de Amerikaanse president sprak over wat zijn land aan de militaire interventie heeft verdiend. Tijdens een interview met het Amerikaanse televisieprogramma 60 Minutes vertelde Trump trots dat de Verenigde Staten al vele miljarden dollars uit Venezuela hebben gehaald. En er zouden nog veel meer miljarden bijkomen.

Alsof hij een succesvolle vastgoedtransactie besprak. Alsof het ging om de overname van een hotel, een golfbaan of een appartementencomplex. Niet om een soeverein land met miljoenen inwoners, een eigen geschiedenis en natuurlijke rijkdommen die in de eerste plaats aan de Venezolanen toebehoren.

En toen kwam de opmerking die bij mij werkelijk alle alarmbellen deed afgaan. Trump suggereerde dat Venezuela inmiddels als een territorium kan worden beschouwd. Zijn letterlijke formulering was dat je het een territorium kon noemen, of hoe je het ook wilde noemen.

Ik dacht onmiddellijk aan Vladimir Poetin. Aan Oekraïne. Aan de Russische president die eveneens meent dat de grenzen van een ander land ondergeschikt zijn aan zijn eigen geopolitieke ambities.

En ik stel mezelf sindsdien één eenvoudige vraag: wat is eigenlijk nog het wezenlijke verschil tussen deze twee mannen?

Oorlog als verdienmodel

Trump deed zijn uitspraken toen hem werd gevraagd of hij nog vertrouwen had in zijn zwaar bekritiseerde minister van Defensie, Pete Hegseth. In plaats van uitgebreid op diens functioneren in te gaan, begon hij over de militaire successen van zijn regering.

De Verenigde Staten hadden volgens Trump twee oorlogen gewonnen. Vervolgens wees hij op Venezuela, waar zijn land naar eigen zeggen al miljarden dollars had weggehaald en in de toekomst nog veel meer zou binnenhalen.

Dat is een onthutsende manier om over een militaire interventie te spreken. Niet over democratie, mensenrechten of de toekomst van de Venezolaanse bevolking. Nee, over de opbrengst.

Het is de taal van een zakenman die de winst berekent nadat hij zijn concurrent heeft uitgeschakeld. Alleen gaat het hier niet om concurrerende ondernemingen, maar om landen en bevolkingen.

Ik vind dat een buitengewoon gevaarlijke ontwikkeling.

Overigens is allerminst onafhankelijk vastgesteld hoeveel geld Amerika daadwerkelijk aan de Venezolaanse olie verdient. Eerdere uitspraken van Trump over honderden miljarden dollars werden door factcheckers als sterk overdreven beoordeeld. Maar zelfs wanneer zijn bedragen niet kloppen, blijft zijn boodschap overeind: de Amerikaanse president presenteert de rijkdommen van een ander land als de buit van een gewonnen oorlog.

En dat zou iedereen zorgen moeten baren.

Dezelfde redenering als Poetin

Toen Rusland Oekraïne binnenviel, was de internationale verontwaardiging terecht enorm. Poetin meende dat hij historische rechten kon laten gelden op grondgebied van een onafhankelijke staat. Hij gebruikte militaire macht om zijn politieke wil op te leggen en presenteerde zijn optreden als noodzakelijk voor de Russische veiligheid.

Ik heb die redenering altijd verwerpelijk gevonden.

Maar waarom zou ik een andere maatstaf hanteren wanneer een Amerikaanse president openlijk spreekt over het overnemen van Venezuela en het binnenhalen van de olierijkdommen?

Omdat de Verenigde Staten onze bondgenoot zijn? Omdat Trump zich beroept op de bestrijding van criminaliteit en drugshandel? Omdat de Amerikaanse vlag voor veel Europeanen nog altijd symbool staat voor vrijheid?

Voor mij is dat onvoldoende.

Een militaire interventie wordt niet automatisch gerechtvaardigd doordat de uitvoerder zichzelf beschouwt als vertegenwoordiger van de vrije wereld.

Natuurlijk zijn de omstandigheden in Venezuela en Oekraïne niet identiek. Ook de politieke achtergronden, de betrokken regeringen en de militaire operaties verschillen. Maar ik zie wel degelijk een overeenkomst in de manier waarop beide leiders spreken over de soevereiniteit van andere landen.

Zij lijken te denken dat militaire superioriteit politieke rechten oplevert. Wie de sterkste is, mag bepalen wat er met een ander land gebeurt.

Dat is precies de wereldorde waarvan ik dacht dat we die na de Tweede Wereldoorlog juist achter ons hadden gelaten.

Voor mij grenst dit aan staatsterrorisme

Ik gebruik het woord staatsterrorisme niet lichtvaardig. Het is een zwaar beladen begrip, waarvoor bovendien geen algemeen aanvaarde juridische definitie bestaat.

Toch vind ik het gerechtvaardigd om de vraag te stellen wanneer militaire intimidatie door een staat overgaat in het terroriseren van een andere samenleving.

Wanneer een land geweld gebruikt om een buitenlandse regering zijn wil op te leggen, economische voordelen af te dwingen en zeggenschap te verwerven over natuurlijke rijkdommen, dan zie ik daarin kenmerken van wat ik politiek als staatsterrorisme beschouw.

Dat is mijn oordeel, geen vastgestelde juridische kwalificatie van de Amerikaanse operatie.

Maar ik weiger te accepteren dat militair ingrijpen automatisch respectabel wordt wanneer het vanuit Washington wordt bevolen.

Ik veroordeel de Russische agressie tegen Oekraïne. Dan moet ik ook bereid zijn de Verenigde Staten te veroordelen wanneer zij internationaal recht schenden of militaire macht gebruiken om economische en territoriale voordelen af te dwingen.

Anders wordt mijn verontwaardiging selectief.

En selectieve verontwaardiging is misschien wel een van de grootste problemen van de huidige internationale politiek.

Venezolaanse olie is geen Amerikaanse oorlogsbuit

Wat mij misschien nog wel het meest stoort, is de vanzelfsprekendheid waarmee Trump over de Venezolaanse olie spreekt.

Venezuela beschikt over enorme oliereserves. Die grondstoffen vertegenwoordigen een gigantische economische waarde. Ze kunnen een belangrijke rol spelen bij de wederopbouw van een land dat jarenlang heeft geleden onder politieke onderdrukking, economische ontwrichting en armoede.

Maar dan moeten die rijkdommen in de eerste plaats ten goede komen aan de Venezolaanse bevolking.

Niet aan een buitenlandse mogendheid die op basis van haar militaire overwicht bepaalt hoeveel zij mag meenemen.

Trump heeft eerder zelfs de oude gedachte aangehaald dat de buit aan de overwinnaar toekomt. Alsof we zijn teruggekeerd naar een tijd waarin keizerrijken gebieden veroverden om havens, grondstoffen en handelsroutes veilig te stellen.

Ik vind het verbijsterend dat een Amerikaanse president in de eenentwintigste eeuw zulke denkbeelden openlijk verkondigt.

Het is modern kolonialisme, verpakt in de taal van economische samenwerking.

En het meest verontrustende is dat Trump er nauwelijks moeite voor doet om die gedachte te verbergen.

Waar blijft de Europese verontwaardiging?

Ik vraag me af hoe Europese regeringsleiders zouden reageren wanneer Poetin op de Russische televisie zou vertellen hoeveel miljarden Rusland inmiddels aan Oekraïense grondstoffen heeft verdiend.

De verontwaardiging zou onmiddellijk losbarsten. Er zouden verklaringen volgen over internationale rechtsorde, territoriale integriteit en het recht van volkeren op zelfbeschikking.

Terecht.

Maar wanneer Trump vergelijkbare taal gebruikt over Venezuela, blijft de reactie van veel westerse politici opmerkelijk voorzichtig.

Natuurlijk begrijp ik dat Europese landen afhankelijk zijn van Amerikaanse veiligheidsgaranties, economische samenwerking en militaire steun. Diplomatie vereist soms terughoudendheid.

Maar er bestaat een verschil tussen diplomatieke voorzichtigheid en het laten varen van principes.

Als Europa werkelijk gelooft in het internationale recht, dan moet het bereid zijn dat recht consequent te verdedigen. Ook wanneer een bondgenoot degene is die het onder druk zet.

Anders maken we het Poetin wel bijzonder gemakkelijk.

Want waarom zou de Russische president onze kritiek serieus nemen wanneer wij vergelijkbare machtsargumenten bij een Amerikaanse president ongemoeid laten?

Democratie is geen vrijbrief voor machtsmisbruik

Het argument dat de Verenigde Staten een democratie zijn en Rusland een autoritair regime, overtuigt mij evenmin als rechtvaardiging voor militaire overheersing.

Natuurlijk bestaat er een wezenlijk verschil tussen het Amerikaanse politieke systeem en het Rusland van Poetin. De aanwezigheid van verkiezingen, onafhankelijke rechters en kritische media doet ertoe.

Maar democratie is geen vergunning om de soevereiniteit van andere landen te negeren.

Sterker nog, van een democratisch gekozen president mag ik juist verwachten dat hij zich bewust is van de grenzen aan zijn macht.

Trump zou moeten begrijpen dat de Amerikaanse Grondwet hem geen eigendomsrechten verleent op de natuurlijke rijkdommen van Venezuela.

En hij zou moeten begrijpen dat het internationaal recht niet ophoudt te bestaan zodra Amerikaanse soldaten een militaire operatie hebben gewonnen.

Toch lijkt hij internationale politiek steeds vaker te behandelen als een onderhandeling waarbij militaire kracht bepaalt wie de beste deal krijgt.

Dat maakt de wereld niet veiliger. Het maakt haar onvoorspelbaarder.

Ik zie twee mannen die gevaarlijk veel op elkaar lijken

Laat ik duidelijk zijn: ik beweer niet dat Donald Trump en Vladimir Poetin in alle opzichten dezelfde leiders zijn. Hun politieke systemen, methoden en verantwoordelijkheden verschillen.

Maar wanneer ik kijk naar hun houding tegenover militaire macht, territoriale invloed en de natuurlijke rijkdommen van andere landen, zie ik een verontrustende overeenkomst.

Beiden presenteren internationale verhoudingen als een strijd waarin de sterkste uiteindelijk zijn zin krijgt.

Beiden gebruiken nationale veiligheid als belangrijk argument voor militair optreden buiten de eigen grenzen.

En beiden lijken weinig geduld te hebben met het idee dat kleinere landen zelf over hun toekomst mogen beslissen wanneer die toekomst niet past binnen hun eigen belangen.

Dat is voor mij geen leiderschap dat bewondering verdient. Het is een gevaarlijke vorm van machtspolitiek.

Ik blijf daarom bij mijn oordeel dat het met geweld opeisen van de rijkdommen en politieke zeggenschap van een ander land kenmerken van staatsterrorisme kan vertonen. Of het nu gebeurt onder een Russische of een Amerikaanse vlag.

Het zou ons niet moeten uitmaken wie de dader is. Het zou ons moeten uitmaken wat er gebeurt.

Want zodra we accepteren dat de sterkste landen zich de rijkdommen en het grondgebied van zwakkere staten mogen toe-eigenen, hebben we de internationale rechtsorde feitelijk opgegeven.

En dan zijn we terug bij het recht van de sterkste.

Precies de wereld waarin Poetin zich thuis voelt.

En waarin Donald Trump zich, zo lijkt het mij na zijn uitspraken in 60 Minutes, inmiddels ook bijzonder comfortabel voelt.

Ik vind dat geen teken van Amerikaanse grootsheid.

Ik vind het een waarschuwing voor de rest van de wereld.