WASHINGTON – Liefhebbers van sterrenkunde en bijzondere natuurverschijnselen kunnen half november opnieuw naar de hemel kijken. De jaarlijkse meteorenzwerm Leoniden bereikt dan zijn hoogtepunt. Volgens de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA valt de belangrijkste waarnemingsnacht in 2026 van maandag 16 op dinsdag 17 november. Hoewel dit jaar geen spectaculaire meteorenstorm wordt verwacht, kunnen onder gunstige omstandigheden verschillende vallende sterren zichtbaar zijn.
De Leoniden behoren tot de bekendste meteorenzwermen ter wereld. Ze staan vooral bekend om hun uitzonderlijk hoge snelheid en hun vermogen om tijdens bepaalde jaren enorme aantallen vallende sterren te produceren. NASA verwacht voor 2026 echter een bescheiden activiteit, met onder een donkere hemel minder dan drie Leoniden per uur.
Dat betekent niet dat sterrenliefhebbers helemaal niets zullen zien. Ook buiten de Leoniden verschijnen regelmatig losse meteoren aan de hemel. Bovendien blijft de zwerm gedurende een groot deel van november actief, waardoor er meerdere mogelijkheden zijn om het verschijnsel waar te nemen.
Stofdeeltjes van een bijzondere komeet
De Leoniden worden veroorzaakt door komeet 55P/Tempel-Tuttle, die ongeveer iedere 33 jaar een volledige omloop rond de zon maakt. Tijdens zijn reis door het zonnestelsel laat deze komeet kleine stofdeeltjes achter. Die verspreiden zich langs de baan van de komeet en vormen uiteindelijk een uitgestrekte stroom van kosmisch materiaal.
Ieder jaar beweegt de aarde door een gedeelte van deze stofstroom. Wanneer de achtergebleven deeltjes de aardatmosfeer binnendringen, worden ze door hun enorme snelheid sterk verhit. Daarbij ontstaat het lichtverschijnsel dat vanaf de grond als een vallende ster zichtbaar is.
Volgens NASA bereiken de Leoniden snelheden van ongeveer 70 tot 71 kilometer per seconde. Daarmee behoren ze tot de snelste meteoren die vanaf de aarde kunnen worden waargenomen.
Omgerekend gaat het om meer dan 250.000 kilometer per uur. Zelfs zeer kleine stofdeeltjes kunnen daardoor opvallend heldere lichtsporen veroorzaken.
Waarom heten ze Leoniden?
De naam Leoniden verwijst naar het sterrenbeeld Leeuw, internationaal bekend als Leo. Vanuit de aarde lijken de meteoren allemaal uit dezelfde richting te komen, hoewel de stofdeeltjes zich in werkelijkheid op verschillende plaatsen in de atmosfeer bevinden.
Dit schijnbare vertrekpunt wordt de radiant genoemd. Het verschijnsel ontstaat door perspectief, vergelijkbaar met spoorrails die in de verte naar elkaar toe lijken te lopen.
Voor het bekijken van de Leoniden is het overigens niet nodig om voortdurend naar het sterrenbeeld Leeuw te kijken. De meteoren kunnen over een groot gedeelte van de hemel verschijnen en soms lange lichtsporen achterlaten.
Beste kijktijd na middernacht
NASA adviseert om vooral tijdens de uren na middernacht naar de Leoniden te kijken. In de vroege ochtend staat het sterrenbeeld Leeuw hoger boven de horizon en zijn de omstandigheden doorgaans gunstiger voor het waarnemen van meteoren.
De beste periode loopt van ongeveer middernacht tot het begin van de ochtendschemering. Een exacte voorspelling van het tijdstip waarop een afzonderlijke meteoor verschijnt, is niet mogelijk.
De zwerm is volgens NASA actief van 6 tot en met 30 november. Ook enkele dagen voor en na het maximum kunnen dus Leoniden zichtbaar zijn.
De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie noemt de nacht van 16 op 17 november als belangrijkste waarnemingsnacht. Andere astronomische kalenders plaatsen het maximum rond 17 november. Omdat de activiteit zich over meerdere nachten uitstrekt, is het verstandig om vooral de weersomstandigheden in de gaten te houden.
Historische meteorenstormen
De Leoniden hebben een bijzondere geschiedenis. In sommige jaren veranderde de doorgaans bescheiden meteorenzwerm in een indrukwekkende meteorenstorm, waarbij duizenden lichtsporen per uur verschenen.
Een van de bekendste gebeurtenissen vond plaats in november 1966. Waarnemers in de Verenigde Staten zagen destijds gedurende korte tijd uitzonderlijk grote aantallen meteoren. Volgens historische beschrijvingen leek het alsof de sterren voortdurend uit de hemel vielen.
Ook in 1999, 2001 en 2002 werden indrukwekkende Leonidenstormen waargenomen.
Deze uitzonderlijke gebeurtenissen hangen samen met de verspreiding van stofdeeltjes langs de baan van komeet Tempel-Tuttle. Wanneer de aarde door een bijzonder dicht gedeelte van die stofstroom trekt, neemt het aantal zichtbare meteoren sterk toe.
Voor november 2026 wordt een dergelijke storm niet verwacht. Volgens NASA blijft de activiteit dit jaar beperkt.
Een telescoop is niet nodig
Anders dan bij het bekijken van planeten of verre sterrenstelsels zijn voor de Leoniden geen bijzondere hulpmiddelen nodig. Sterker nog, een telescoop of verrekijker is minder geschikt omdat het gezichtsveld daarmee juist kleiner wordt.
NASA adviseert om op de rug te gaan liggen en naar een zo groot mogelijk gedeelte van de hemel te kijken.
Een ligstoel of een comfortabele ondergrond kan daarbij helpen. Het is verstandig om minimaal dertig minuten in het donker te blijven, zodat de ogen voldoende tijd krijgen om zich aan te passen.
Wie regelmatig naar een fel telefoonscherm kijkt, verliest een deel van die aanpassing. Daardoor kunnen zwakkere meteoren onopgemerkt blijven.
Novembernachten kunnen behoorlijk koud zijn
Een belangrijke factor tijdens het sterrenkijken is de temperatuur. In november kunnen de nachten in Nederland behoorlijk koud zijn, zeker wanneer de hemel helder is en de wind uit een koude richting waait.
Warme kleding, handschoenen, een muts en stevige schoenen zijn daarom geen overbodige luxe. Ook een deken of slaapzak kan prettig zijn wanneer iemand langere tijd buiten wil blijven.
Een thermosfles met een warme drank maakt het wachten comfortabeler. Meteoren verschijnen namelijk onregelmatig. Soms zijn er binnen enkele minuten meerdere lichtsporen te zien, terwijl het vervolgens lange tijd rustig blijft.
Geduld is daarom minstens zo belangrijk als een goede waarnemingsplek.
Wat als het bewolkt is?
Of de Leoniden daadwerkelijk zichtbaar zijn, hangt uiteindelijk sterk af van het weer. Een heldere sterrenhemel is noodzakelijk om de lichtsporen te kunnen waarnemen.
Bij zware bewolking verdwijnen de meteoren volledig uit beeld. Ook mist en laaghangende bewolking kunnen het uitzicht bederven.
Omdat de Leoniden gedurende een groot deel van november actief blijven, is een bewolkte pieknacht niet meteen een verloren kans. Tijdens heldere nachten ervoor of erna kunnen eveneens meteoren verschijnen.
Het aantal zichtbare vallende sterren zal dan doorgaans wel lager liggen dan tijdens het maximum.
Geen spectaculaire storm, wel een bijzonder natuurverschijnsel
De Leoniden van 2026 worden naar verwachting geen historische gebeurtenis zoals de meteorenstormen van 1966 of 2002. Toch blijft het verschijnsel bijzonder.
De lichtsporen die vanaf de aarde zichtbaar zijn, worden veroorzaakt door kleine deeltjes die ooit afkomstig waren van een komeet die miljoenen kilometers door het zonnestelsel reist.
Wanneer die deeltjes de atmosfeer binnendringen, leggen ze in een fractie van een seconde een indrukwekkend lichtspoor langs de hemel af.
Voor inwoners van West-Friesland die een heldere nacht treffen, vormt half november daarmee een mooie gelegenheid om het dagelijkse leven even achter zich te laten en naar de sterrenhemel te kijken.
Wie de meeste kans wil maken, kiest een donkere locatie, kleedt zich warm aan en richt de blik tijdens de vroege ochtenduren van 17 november op de hemel.
