WASHINGTON – De Amerikaanse president Donald Trump werkt aan een nieuw vredesplan voor Oekraïne waarin Kyiv afstand zou moeten doen van het streven naar NAVO-lidmaatschap. In ruil daarvoor krijgt Oekraïne uitzicht op omvangrijke investeringen en toetreding tot de Europese Unie. Rusland zou kunnen rekenen op versoepeling van economische sancties, herstel van handelsbetrekkingen met het Westen en een mogelijke hervatting van gasleveringen aan Europa via de Nord Stream-pijpleidingen. Dat meldt het Britse weekblad The Economist vrijdag 23 oktober op basis van informatie van Oekraïense functionarissen.
Volgens de berichtgeving maakt ook de instelling van een gedemilitariseerde zone in de Donbas deel uit van de voorstellen. Het gaat vooralsnog om de hoofdlijnen van een mogelijke overeenkomst. De betrokken landen hebben geen definitief akkoord bereikt en verschillende onderdelen stuiten op aanzienlijke politieke en juridische bezwaren.
Oekraïne moet afzien van NAVO-lidmaatschap
Een van de belangrijkste onderdelen van het Amerikaanse voorstel is dat Oekraïne zijn ambitie om lid te worden van de NAVO opgeeft. Die wens vormt al jarenlang een belangrijk onderdeel van het Oekraïense veiligheidsbeleid, vooral sinds Rusland in februari 2022 een grootschalige invasie begon.
Voor de Russische president Vladimir Poetin is het voorkomen van Oekraïens NAVO-lidmaatschap een terugkerende eis. Moskou beschouwt verdere uitbreiding van het militaire bondgenootschap als een bedreiging voor zijn veiligheidsbelangen.
Volgens The Economist probeert Washington een compromis te bereiken door Oekraïne economische voordelen en een toekomst binnen de Europese Unie in het vooruitzicht te stellen.
Het plan zou voorzien in een omvangrijk investeringspakket voor de wederopbouw van het land. Ook zou Oekraïne perspectief krijgen op toetreding tot de EU.
Dat betekent echter niet dat EU-lidmaatschap automatisch kan worden gegarandeerd. Toetreding vereist instemming van de Europese lidstaten en het voldoen aan uitgebreide politieke, economische en juridische voorwaarden.
Voor Oekraïne blijft bovendien de vraag welke veiligheidsgaranties het land krijgt wanneer het definitief afziet van toetreding tot de NAVO.
Gedemilitariseerde zone in de Donbas
Een tweede belangrijk onderdeel betreft de toekomst van de Donbas, het oostelijke industriegebied waar al jarenlang zwaar wordt gevochten.
Volgens de door The Economist beschreven hoofdlijnen zou in het gebied een gedemilitariseerde zone worden ingericht. Daarbij wordt specifiek gesproken over delen van de provincie Donetsk die nog onder Oekraïense controle staan.
Een dergelijke zone kan betekenen dat militairen en zware wapens uit een bepaald gebied worden teruggetrokken. Het doel daarvan is een fysieke scheiding tussen de strijdende partijen te creëren en nieuwe confrontaties te voorkomen.
Over de precieze grenzen, het toezicht en de juridische status van een mogelijke bufferzone bestaat echter nog geen duidelijkheid.
Ook is niet bekend welke internationale garanties moeten voorkomen dat een van beide partijen de afspraken schendt.
Voor Oekraïne ligt dit onderwerp bijzonder gevoelig. Kyiv heeft herhaaldelijk benadrukt dat het zijn internationaal erkende grondgebied niet zomaar wil opgeven en dat een vredesregeling niet mag leiden tot nieuwe Russische aanvallen in de toekomst.
Rusland krijgt mogelijk verlichting van sancties
Tegenover de concessies die van Oekraïne worden gevraagd, staan economische voordelen voor Rusland.
Volgens het Britse weekblad voorziet het Amerikaanse voorstel in een mogelijke versoepeling van de westerse sancties tegen Moskou. Ook zouden Russische en Amerikaanse bedrijven opnieuw zakelijke overeenkomsten kunnen sluiten.
Daarnaast wordt gesproken over een geleidelijk herstel van de politieke en economische betrekkingen tussen Rusland en het Westen.
Sinds het begin van de grootschalige invasie in 2022 hebben de Verenigde Staten, de Europese Unie en verschillende andere landen uitgebreide sancties tegen Rusland ingesteld. Die richten zich onder meer op financiële instellingen, handel, technologie en de energiesector.
Het terugdraaien van dergelijke maatregelen zou Rusland opnieuw toegang kunnen geven tot internationale markten en financiële mogelijkheden.
Het is echter nog onduidelijk welke sancties precies zouden verdwijnen en welke voorwaarden daaraan worden verbonden.
Bovendien kunnen de Verenigde Staten niet zelfstandig beslissen over het opheffen van Europese sancties. Daarvoor zijn afzonderlijke besluiten binnen de Europese Unie noodzakelijk.
Nord Stream mogelijk opnieuw in gebruik
Een opvallend onderdeel van het vredesplan is het voorstel om de Russische gasleveringen aan Europa te hervatten.
Volgens The Economist overweegt Washington om Rusland opnieuw toegang te geven tot de Europese energiemarkt. Daarbij wordt ook gesproken over het opnieuw in gebruik nemen van de Nord Stream-gasverbindingen.
Deze pijpleidingen werden aangelegd om Russisch aardgas via de Oostzee rechtstreeks naar Duitsland te vervoeren. In september 2022 raakten meerdere leidingen beschadigd door explosies, waarna de gasverbindingen niet meer op de oorspronkelijke manier konden worden gebruikt.
Een hervatting van het transport zou daarom niet alleen politieke overeenstemming vereisen, maar ook technische voorzieningen en mogelijk omvangrijke herstelwerkzaamheden.
Voor Rusland zou de terugkeer naar de Europese gasmarkt financieel aantrekkelijk zijn. De verkoop van aardgas vormde jarenlang een belangrijke inkomstenbron voor de Russische economie.
Voor de Amerikaanse onderhandelaars kan het herstel van energiehandel dienen als economische stimulans om Moskou tot een vredesovereenkomst te bewegen.
Europese Unie verzet zich tegen terugkeer Russisch gas
Het voorstel om opnieuw Russisch aardgas naar Europa te halen, ligt bijzonder gevoelig bij de Europese Unie.
Sinds de Russische invasie heeft Europa grote inspanningen geleverd om de afhankelijkheid van Russische energie te verminderen. Verschillende landen hebben alternatieve leveranciers gezocht en geïnvesteerd in vloeibaar aardgas, duurzame energie en nieuwe energie-infrastructuur.
De Europese Commissie heeft eerder deze week al laten weten niet van plan te zijn haar koers ten aanzien van Russische energie te wijzigen.
Volgens de Commissie blijft het uitgangspunt dat de Europese Unie haar afhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen wil beëindigen. Ook blijft Brussel vasthouden aan de bestaande voorwaarden voor het opheffen van sancties.
Daarmee ontstaat een belangrijk probleem voor het Amerikaanse plan. Zelfs wanneer Washington en Moskou overeenstemming bereiken over de hervatting van gasleveringen, kunnen zij Europese landen niet verplichten opnieuw Russisch aardgas af te nemen.
Ook de heropening van Nord Stream kan niet uitsluitend door de Verenigde Staten worden bepaald.
Oekraïne vreest economische afspraken achter zijn rug om
Volgens The Economist bestaan binnen de Oekraïense regering zorgen over de manier waarop de Amerikanen de vredesonderhandelingen voeren.
Oekraïense functionarissen vrezen dat economische afspraken tussen Washington en Moskou mogelijk belangrijker worden gevonden dan het bereiken van een duurzame vrede.
Daarbij richt de bezorgdheid zich onder meer op de rol van de Amerikaanse gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner.
In Kyiv bestaat volgens de berichtgeving de vrees dat vertegenwoordigers van Trump al lucratieve overeenkomsten met Rusland sluiten voordat duidelijke afspraken zijn gemaakt over een staakt-het-vuren, territoriale kwesties en veiligheidsgaranties voor Oekraïne.
Voor de Oekraïense regering is vooral belangrijk dat Rusland niet al economische voordelen ontvangt terwijl de oorlog nog voortduurt.
Moskou blijft ondertussen militaire aanvallen uitvoeren op Oekraïense doelen, waaronder energievoorzieningen die van groot belang zijn voor de bevolking.
Witkoff sprak opnieuw met Poetin
De nieuwe voorstellen volgen op een reeks diplomatieke gesprekken tussen de Verenigde Staten, Oekraïne, Europese landen en Rusland.
Op dinsdag 20 oktober sprak de Amerikaanse gezant Steve Witkoff in Oslo met de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en vertegenwoordigers van Europese landen.
Een dag later reisde Witkoff naar Sint-Petersburg voor overleg met Vladimir Poetin. Ook Jared Kushner, de schoonzoon van Trump, was op afstand bij de besprekingen betrokken.
Tijdens het overleg werden volgens Russische en Amerikaanse functionarissen mogelijkheden voor een nieuwe onderhandelingsronde besproken. Daarbij kwamen ook de toekomstige veiligheidssituatie in Europa en economische samenwerking aan bod.
Rusland heeft inmiddels aangegeven in beginsel bereid te zijn de driepartijenbesprekingen met Oekraïne en de Verenigde Staten na 10 november te hervatten.
Van een doorbraak is echter nog geen sprake. De Russische regering liet na de gesprekken weten dat de Amerikaanse voorstellen nog onvoldoende tegemoetkomen aan de wensen van Moskou.
Grote onzekerheid over haalbaarheid vredesplan
Hoewel de hoofdlijnen van het nieuwe Amerikaanse vredesplan inmiddels naar buiten zijn gekomen, blijven veel belangrijke vragen onbeantwoord.
Zo is onduidelijk welke veiligheidsgaranties Oekraïne zou krijgen, wie toezicht moet houden op een gedemilitariseerde zone en hoe de territoriale geschillen uiteindelijk worden opgelost.
Ook bestaat onzekerheid over de Europese bereidheid om sancties te versoepelen en opnieuw Russische energie af te nemen.
De voorstellen raken bovendien rechtstreeks aan de belangen van de Europese Unie en de NAVO. Een duurzaam akkoord zal daarom niet alleen steun van Washington, Kyiv en Moskou moeten krijgen, maar op verschillende onderdelen ook medewerking van Europese landen vereisen.
Voor president Trump vormt het bereiken van een overeenkomst een belangrijk onderdeel van zijn buitenlandse beleid. Hij heeft herhaaldelijk aangegeven een einde te willen maken aan de oorlog die inmiddels ruim vierenhalf jaar voortduurt.
Of het nieuwe plan daadwerkelijk tot een doorbraak leidt, is voorlopig onzeker. De beschreven voorwaarden zijn nog niet formeel door alle betrokken partijen aanvaard en kunnen tijdens verdere onderhandelingen aanzienlijk veranderen.
Voor Oekraïne blijft daarbij de centrale vraag of een overeenkomst niet alleen een einde maakt aan de huidige gevechten, maar ook voldoende garanties biedt om een nieuwe Russische aanval in de toekomst te voorkomen.
