Kabinet wil ggz hervormen en wachtlijsten aanpakken

DEN HAAG – Het kabinet wil de geestelijke gezondheidszorg ingrijpend anders organiseren om langdurige wachtlijsten terug te dringen en de beschikbare behandelcapaciteit meer te richten op mensen met ernstige psychische problemen en complexe hulpvragen. Mensen met lichtere klachten moeten vaker ondersteuning buiten de gespecialiseerde ggz krijgen. Dat staat in de Toekomstbrief mentale gezondheid en ggz die donderdag naar de Tweede Kamer is gestuurd.

Volgens het kabinet hebben eerdere plannen om de wachtlijsten aan te pakken, ondanks stijgende uitgaven en inspanningen in de sector, onvoldoende resultaat opgeleverd. De komende jaren moet daarom meer nadruk komen te liggen op passende zorg voor mensen die deze het hardst nodig hebben. Tegelijkertijd wil het kabinet voorkomen dat psychische klachten onnodig uitgroeien tot een zorgvraag.

Huidig stelsel volgens onderzoek niet houdbaar

De plannen volgen onder meer op het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar mentale gezondheid en de ggz. Daarin wordt geconcludeerd dat het huidige stelsel zonder veranderingen niet houdbaar is. Het onderzoek noemt vier belangrijke oorzaken: onvoldoende structureel preventiebeleid, een grotere vraag naar ggz dan het beschikbare aanbod, financiële en organisatorische prikkels waardoor vooral complexe zorg onvoldoende beschikbaar komt en een sterk versnipperde organisatie van zorg en ondersteuning.

De mentale gezondheid staat volgens de brief bovendien al langere tijd onder druk. De Monitor Mentale Gezondheid van het RIVM en het Trimbos-instituut laat volgens het kabinet vooral een achteruitgang zien bij adolescenten, jongvolwassenen en vrouwen.

Het IBO over mentale gezondheid en ggz was eerder opgezet om niet alleen de zorg te onderzoeken, maar ook factoren als wonen, armoede, schulden, school, studie en werk mee te nemen. De rijksbegroting voor 2026 omschreef het onderzoek als een brede analyse van de structurele problemen rond toegang tot en inrichting van ondersteuning en zorg.

Drie lijnen voor nieuwe aanpak

Het kabinet verdeelt de nieuwe aanpak over drie hoofdlijnen: voorkomen, verbreden en prioriteren en sturen. Bij preventie gaat het om het versterken van mentale gezondheid voordat professionele zorg noodzakelijk wordt. Bij verbreding moeten zorg, gemeenten, huisartsen, welzijn, werk en andere domeinen beter samenwerken. De derde lijn richt zich op het verdelen van schaarse ggz-capaciteit en het beschikbaar krijgen van voldoende gespecialiseerde zorg.

Daarbij wordt benadrukt dat een individuele behandeling niet bij iedere hulpvraag de enige oplossing hoeft te zijn. Ondersteuning vanuit bijvoorbeeld het sociale netwerk, welzijnswerk, school of de werkomgeving kan bij lichtere problematiek soms beter aansluiten. Daardoor moet gespecialiseerde behandelcapaciteit beschikbaar blijven voor mensen met ernstigere aandoeningen.

Nieuwe richtlijn voor mentale gezondheid

Onderdeel van de preventieve aanpak wordt een landelijke Richtlijn Mentale Gezondheid. Het Trimbos-instituut moet op basis van wetenschappelijke kennis beschrijven wat mensen zelf kunnen doen om hun mentale gezondheid te behouden of verbeteren. Het kabinet streeft ernaar dat die richtlijn eind 2027 beschikbaar komt.

Ook moet meer aandacht komen voor mentale gezondheid op school, het werk, online en in de buurt. Het bestaande Expertisecentrum Mentale Gezondheid van het Trimbos-instituut krijgt vanaf 2027 structurele financiering. Dat centrum verzamelt wetenschappelijke kennis, praktijkervaring en ervaringskennis voor onder meer gemeenten, GGD’en, scholen en werkgevers.

Niet iedereen direct naar gespecialiseerde ggz

Huisartsen, het sociaal domein en ggz-aanbieders moeten volgens het kabinet nauwer samenwerken. Regionale Mentale Gezondheidsnetwerken kunnen daarbij een grotere rol krijgen. Via bijvoorbeeld een verkennend gesprek kan eerst worden onderzocht welke vorm van hulp het beste bij iemand past.

Daarmee moet worden voorkomen dat mensen met relatief lichte problematiek automatisch in een gespecialiseerd ggz-traject terechtkomen. Tegelijkertijd wil het kabinet dat mensen met ernstige klachten sneller toegang krijgen tot behandeling.

De brief maakt daarbij onderscheid tussen ondersteuning en specialistische zorg. Mensen met ernstige psychische problematiek of complexe hulpvragen moeten volgens het kabinet kunnen rekenen op tijdige en passende behandeling, terwijl bij andere problemen ondersteuning dichter bij huis een alternatief kan zijn.

Experimenten met financiering en omzetplafonds

Ook de financiering van de ggz wordt aangepakt. Het kabinet koerst op budgetbekostiging voor High & Intensive Care (HIC) en Intensive Home Treatment (IHT) vanaf 2028. Deze vormen van intensieve en acute psychiatrische zorg moeten daardoor beter beschikbaar blijven.

Vanaf 2027 wordt daarnaast de hogekostencompensatie tijdelijk verruimd voor patiënten die tot de 1,5 procent met de hoogste zorgkosten behoren. Daarmee moeten zorgverzekeraars meer financiële ruimte krijgen om intensieve zorg in te kopen.

Ook komen er praktijktoetsen waarbij onder meer wordt onderzocht wat er gebeurt wanneer in de acute ggz en bij beveiligde bedden niet met omzetplafonds wordt gewerkt. Verder wordt gekeken naar een andere manier van inkopen van beveiligde bedden en naar een datagedreven behandelaanbod voor lichtere zorgvragen.

Het streven is dat de vormgeving van de praktijktoetsen in het voorjaar van 2027 gereed is en dat alle toetsen gedurende dat jaar beginnen. Een onafhankelijke partij moet de resultaten evalueren. Als maatregelen aantoonbaar positieve effecten hebben, kunnen ze volgens het kabinet landelijk worden ingevoerd.

Passende zorg moet de norm worden

Uiteindelijk wil het kabinet passende zorg steviger wettelijk verankeren. Daarbij moet nadrukkelijker worden gekeken naar de ernst van de hulpvraag, de effectiviteit van een behandeling en de beschikbare capaciteit.

Ook zorgverzekeraars en aanbieders krijgen een grotere verantwoordelijkheid. Zorgaanbieders moeten meer gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen voor patiënten met ernstige problematiek en voor zorg in de avond, nacht en het weekend. Zorgverzekeraars moeten volgens het kabinet voorkomen dat mensen vanwege complexe problematiek buiten de behandeling vallen.

De veranderingen zullen niet onmiddellijk een einde maken aan de wachtlijsten. Het kabinet spreekt zelf van een aanpak voor zowel de korte als langere termijn en erkent dat structurele wijzigingen tijd kosten. De praktijktoetsen moeten daarom eerst duidelijk maken welke veranderingen daadwerkelijk bijdragen aan betere toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van de ggz.