DEN HAAG – Het kabinet onderzoekt of criminele vreemdelingen die geen recht meer hebben om in Nederland te verblijven, eerder kunnen worden uitgezet voordat zij hun volledige gevangenisstraf hebben uitgezeten. Daarbij kijkt minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie nadrukkelijk naar de aanpak in de Duitse deelstaat Baden-Württemberg, waar politie, justitie en migratiediensten intensief samenwerken om veroordeelde buitenlanders sneller te laten vertrekken. Uit nieuwe cijfers blijkt dat Nederland sinds 2021 ongeveer 1.920 keer strafonderbreking heeft toegestaan. In dezelfde verslagperiode werden ongeveer 1.860 aantoonbare vertrekken geregistreerd in zaken waarin strafonderbreking was toegestaan.

Dat schrijft Van den Brink op 16 november in een brief aan de Tweede Kamer. De minister reageert daarmee op een motie van Kamerlid Straatman van 7 oktober en een eerdere toezegging tijdens het commissiedebat over vreemdelingen- en asielbeleid. De Kamer wil weten of Nederland, naar Duits voorbeeld, meer mogelijkheden kan krijgen om vreemdelingen en statushouders die ernstige strafbare feiten hebben gepleegd, het land uit te zetten.

De minister onderzoekt daarvoor niet alleen een mogelijke verruiming van de bestaande regels, maar ook een intensievere samenwerking tussen instanties die betrokken zijn bij strafvervolging, detentie, verblijfsbeëindiging en terugkeer. Daarbij moeten volgens het kabinet ook de belangen van slachtoffers en nabestaanden worden meegewogen.

Gevangenen kunnen nu al eerder Nederland verlaten

Nederland kent al een regeling waarmee veroordeelde vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf onder voorwaarden hun gevangenisstraf niet volledig hoeven uit te zitten voordat zij het land verlaten. Deze zogenoemde strafonderbreking voor onbepaalde tijd is onderdeel van de aanpak Vreemdelingen in de Strafrechtketen (VRIS).

Bij een gevangenisstraf van maximaal drie jaar kan strafonderbreking worden toegestaan nadat ten minste de helft van de straf is uitgezeten. Bij straffen van meer dan drie jaar moet minimaal twee derde zijn ondergaan.

Daarbij geldt een belangrijke voorwaarde: de veroordeelde moet Nederland daadwerkelijk verlaten en mag niet terugkeren. Van strafvermindering is formeel geen sprake. Het resterende gedeelte van de gevangenisstraf blijft in beginsel bestaan en kan alsnog worden uitgevoerd wanneer de betrokkene terugkeert.

Daarnaast kunnen vreemdelingenrechtelijke maatregelen worden genomen, zoals een inreisverbod of ongewenstverklaring. Daarmee kan ook langs bestuursrechtelijke weg worden tegengegaan dat iemand opnieuw Nederland binnenkomt.

De huidige regeling is gericht op veroordeelde vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf. Een statushouder kan dus niet uitsluitend vanwege zijn verblijfsstatus onder deze regeling worden uitgezet. Daarvoor moet ook aan de toepasselijke vreemdelingenrechtelijke voorwaarden zijn voldaan.

Bijna 2.000 keer strafonderbreking toegestaan

De minister heeft bij zijn brief een overzicht gevoegd van het gebruik van strafonderbreking tussen 2021 en september 2026. Volgens de Dienst Terugkeer en Vertrek werd de regeling in deze periode ongeveer 1.920 keer toegestaan.

In 2021 ging het om 360 gevallen, in 2022 om 300 en in 2023 om 330. Het aantal steeg in 2024 naar 380, waarna in 2025 ongeveer 350 keer strafonderbreking werd toegestaan. In de eerste negen maanden van 2026 waren dat er 210.

Uit de vertrekregistraties blijkt dat in dezelfde verslagperiode ongeveer 1.860 vertrekken zijn vastgelegd waarbij strafonderbreking was toegestaan. Daarvan waren er volgens het ministerie circa 1.610 gedwongen en 250 zelfstandig. De cijfers zijn afgerond op tientallen en de aantallen toegestane strafonderbrekingen en gerealiseerde vertrekken hoeven per kalenderjaar niet op dezelfde personen betrekking te hebben.

Opvallend is dat strafonderbreking niet uitsluitend wordt toegepast bij relatief lichte criminaliteit. Ook veroordeelden voor ernstige gewelds- en levensdelicten komen onder voorwaarden voor de regeling in aanmerking.

In de geregistreerde vertrekzaken ging het onder meer om ongeveer 920 drugsdelicten, 400 vermogensdelicten en 150 levensdelicten. Daarnaast werden 150 fraudezaken, 40 geweldsdelicten, 30 zedendelicten en ongeveer tien zaken rond terroristische misdrijven geregistreerd.

Het grootste deel van de betrokken vreemdelingen vertrok naar landen buiten de Europese Unie. Van de circa 1.860 geregistreerde vertrekken gingen er ongeveer 1.090 naar niet-EU-landen en 760 naar EU-lidstaten. Ook deze cijfers zijn afgerond.

Albanië en Suriname behoren met respectievelijk ongeveer 160 en 150 vertrekken tot de meest voorkomende afzonderlijke bestemmingslanden. Daarna volgen onder meer Polen, Colombia, Spanje en Duitsland.

Duitsland werkt met speciale teams voor criminele vreemdelingen

Het kabinet ziet mogelijkheden in de aanpak van de Duitse deelstaat Baden-Württemberg. Daar bestaat sinds 2018 een gespecialiseerde organisatie voor de terugkeer van criminele, overlastgevende en veiligheidsrelevante vreemdelingen.

Deze organisatie, de Sonderstab Gefährliche Ausländer (SGA), beschikt over een centrale eenheid in Stuttgart en vier regionale taskforces. De teams richten zich op veelplegers, personen die een gevaar kunnen vormen voor de nationale veiligheid en vreemdelingen die ernstige overlast of problemen met de openbare orde veroorzaken.

Bijzonder aan de Duitse aanpak is dat de betrokken instanties al vroeg samenwerken. Politie, veiligheidsdiensten, justitie, migratiediensten en terugkeerorganisaties proberen gezamenlijk vast te stellen of iemand rechtmatig in Duitsland verblijft en welke juridische mogelijkheden bestaan om vertrek af te dwingen.

Daarbij worden strafrechtelijke procedures en terugkeertrajecten zoveel mogelijk tegelijkertijd voorbereid. Ook wordt vroegtijdig onderzocht of de identiteit en nationaliteit van de betrokkene voldoende kunnen worden vastgesteld.

Volgens de Duitse autoriteiten vormt juist het ontbreken van betrouwbare identiteitsgegevens vaak een belangrijke hindernis bij uitzettingen.

Een ander verschil is dat Duitsland geen wettelijk vastgelegde minimumtermijn kent voordat strafonderbreking kan worden toegepast. Hoewel in de uitvoeringspraktijk richtlijnen bestaan, is er meer ruimte om in bijzondere omstandigheden maatwerk toe te passen.

Dat kan bijvoorbeeld een rol spelen wanneer zich tijdens de detentie een concrete mogelijkheid voordoet om iemand daadwerkelijk uit te zetten.

Belangen van slachtoffers moeten meewegen

Een gevoelig onderdeel van de discussie is de positie van slachtoffers en nabestaanden. Wanneer een veroordeelde crimineel Nederland eerder mag verlaten, kan dat betekenen dat een aanzienlijk gedeelte van de opgelegde gevangenisstraf niet wordt uitgezeten zolang die persoon buiten Nederland blijft.

Volgens Van den Brink worden slachtofferbelangen onder de huidige Nederlandse regeling al meegewogen. Daarbij wordt gekeken naar de aard en ernst van het misdrijf, de gevolgen voor slachtoffers en nabestaanden en eventuele nog lopende strafzaken.

Die belangen vormen echter niet automatisch een doorslaggevende reden om strafonderbreking te weigeren. Ook het belang van daadwerkelijk vertrek uit Nederland speelt een rol bij de uiteindelijke beslissing.

De minister benadrukt daarom dat bij een mogelijke verruiming rekening moet worden gehouden met zowel de tenuitvoerlegging van rechterlijke straffen als de gerechtvaardigde belangen van slachtoffers.

Nieuwe voorstellen uiterlijk begin 2027

Nederland beschikt al over verschillende samenwerkingsverbanden die zich richten op criminele en overlastgevende vreemdelingen. Zo werken de strafrechtketen en de vreemdelingenketen samen binnen de VRIS-aanpak. Daarnaast bestaan gespecialiseerde overlegstructuren voor personen die een risico vormen voor de nationale veiligheid of ernstige overlast veroorzaken.

Het kabinet wil onderzoeken of de Duitse werkwijze deze Nederlandse aanpak kan versterken. Daarbij gaat het om betere coördinatie, intensiever identiteitsonderzoek, internationale samenwerking en de mogelijkheid om strafonderbreking eerder toe te passen.

Of daarvoor wetswijzigingen nodig zijn, is nog niet vastgesteld. Ook ligt er nog geen concreet voorstel om de bestaande minimumtermijnen voor strafonderbreking te verkorten.

Van den Brink heeft toegezegd de Tweede Kamer uiterlijk in het eerste kwartaal van 2027 te informeren over de resultaten van de verkenning. Pas daarna moet duidelijk worden of het kabinet daadwerkelijk nieuwe regels wil invoeren waarmee criminele vreemdelingen eerder kunnen worden uitgezet.