BELGRADO – De Servische oud-president Aleksandar Vučić heeft zondagavond zijn nederlaag bij de parlementsverkiezingen erkend. De pro-Russische politicus, die de Servische politiek ruim twaalf jaar domineerde, werd verslagen door een politieke beweging die voortkwam uit massale studentenprotesten. De verkiezingsuitslag betekent een ingrijpende machtswisseling in het Balkanland.

De overwinning van de Studentenlijst kwam na bijna twee jaar van demonstraties tegen corruptie, machtsmisbruik en de toenemende invloed van de regerende Servische Progressieve Partij (SNS). Vučić erkende kort na het sluiten van de stembureaus dat zijn partij de verkiezingen had verloren.

Studenten behalen absolute meerderheid

Volgens de voorlopige verkiezingsresultaten krijgt de Studentenlijst tussen de 135 en 140 zetels in het 250 leden tellende Servische parlement. De partij van Vučić blijft steken op ongeveer 105 zetels.

Een representatieve steekproef van de onderzoeksbureaus CeSID en Ipsos wees op 138 zetels voor de studentenbeweging en 104 zetels voor de SNS. De overige zetels gaan naar partijen die nationale minderheden vertegenwoordigen.

De voorlopige stemverdeling laat eveneens een duidelijke overwinning zien. Volgens de eerste cijfers kreeg de Studentenlijst ongeveer 2,2 miljoen stemmen, tegenover 1,72 miljoen voor de partij van Vučić.

De definitieve verkiezingsuitslag moet nog door de Servische kiescommissie worden vastgesteld.

Vučić erkende in een televisietoespraak dat de uitkomst duidelijk was. Hij verklaarde dat zijn partij de verkiezingen had verloren en dat de Studentenlijst als winnaar uit de strijd was gekomen.

Recordopkomst bij verkiezingen

De verkiezingen kenden een uitzonderlijk hoge opkomst. Volgens waarnemers had om 19.00 uur al 67,6 procent van de kiesgerechtigden gestemd. De uiteindelijke opkomst naderde de 70 procent.

Daarmee kende Servië de hoogste verkiezingsopkomst sinds het uiteenvallen van Joegoslavië in 1992.

Bij verschillende stembureaus stonden lange rijen. Sommige kiezers moesten bijna twee uur wachten voordat zij hun stem konden uitbrengen. Ook Vučić moest geruime tijd in de rij staan.

De studentenbeweging had haar aanhangers vooraf opgeroepen massaal en vroegtijdig te stemmen. Daarmee wilde zij voorkomen dat mogelijke onregelmatigheden de verkiezingsuitslag zouden beïnvloeden.

Dodelijke ramp aanleiding voor protesten

De basis voor de verkiezingsnederlaag werd gelegd op 1 november 2024. Op die dag stortte een betonnen overkapping van het treinstation in Novi Sad in. Bij de ramp kwamen zestien mensen om het leven.

Het station was kort daarvoor gerenoveerd. Al snel ontstonden beschuldigingen dat corruptie, gebrekkig toezicht en slechte bouwwerkzaamheden een rol hadden gespeeld bij de instorting.

Vooral studenten eisten opheldering over de verantwoordelijkheid voor de ramp. Wat begon als protest tegen de gang van zaken rond het station, groeide uit tot een landelijke beweging tegen de regering.

Universiteiten werden bezet, colleges stilgelegd en in verschillende steden gingen tienduizenden mensen de straat op.

De demonstranten eisten onafhankelijk onderzoek, vervolging van verantwoordelijken en een einde aan politieke corruptie.

Studentenbeweging groeit uit tot politieke macht

De protesten bleven niet beperkt tot studenten. Ook docenten, boeren, werknemers en andere maatschappelijke groepen sloten zich aan.

De beweging wist steeds grotere demonstraties te organiseren. Bij de laatste grote verkiezingsbijeenkomst in Belgrado kwamen naar schatting 150.000 mensen bijeen.

Uiteindelijk besloten de studenten hun protestbeweging om te vormen tot een politieke kandidatenlijst. Daarop stonden onder anderen academici, sporters, boeren en vertegenwoordigers uit verschillende maatschappelijke sectoren.

Verschillende oppositiepartijen besloten de Studentenlijst te steunen in plaats van zelf aan de verkiezingen deel te nemen. Daarmee ontstond een gezamenlijk front tegen de SNS.

Voor Vučić betekende dit de grootste politieke uitdaging sinds zijn partij in 2012 aan de macht kwam.

Vučić hoopte premier te worden

Aleksandar Vučić was sinds 2017 president van Servië. Daarvoor bekleedde hij het premierschap. Door zijn invloed op de regering, het parlement en een groot deel van het medialandschap groeide hij uit tot de dominante politieke figuur van het land.

In september trad hij af als president en schreef hij vervroegde parlementsverkiezingen uit. Zijn bedoeling was om als premier terug te keren en daarmee zijn politieke macht te behouden.

Die strategie is nu mislukt.

Hoewel Vučić zijn nederlaag heeft erkend, uitte hij tegelijkertijd beschuldigingen over buitenlandse inmenging. Volgens hem zouden Europese landen en Amerikaanse tegenstanders van president Donald Trump de studentenbeweging hebben gesteund.

Voor die beschuldigingen leverde hij geen overtuigend openbaar bewijs.

Gevolgen voor Rusland en Poetin

De verkiezingsuitslag wordt ook in Moskou nauwlettend gevolgd. Vučić onderhield jarenlang nauwe banden met de Russische president Vladimir Poetin.

Hoewel Servië officieel kandidaat is voor het lidmaatschap van de Europese Unie, weigerde Vučić zich aan te sluiten bij de Europese sancties tegen Rusland na de invasie van Oekraïne.

Servië bleef daarnaast sterk afhankelijk van Russisch aardgas en werkte economisch en politiek samen met zowel Rusland als China.

Met het verdwijnen van Vučić uit de regering kan die buitenlandse koers veranderen.

De Studentenlijst heeft vooral campagne gevoerd tegen corruptie en voor democratische hervormingen. Hoe een nieuwe regering de betrekkingen met Rusland precies zal vormgeven, is nog niet duidelijk.

Wel kan de verkiezingsuitslag gevolgen hebben voor de Russische invloed op de Balkan, waar Servië jarenlang een belangrijke politieke partner van Moskou was.

Europese Unie ziet mogelijkheden

Ook in Brussel wordt de verkiezingsuitslag met belangstelling gevolgd. Servië onderhandelt al jaren over toetreding tot de Europese Unie, maar het proces verloopt moeizaam.

Vooral de rechtsstaat, persvrijheid, corruptiebestrijding en de betrekkingen met Kosovo vormen belangrijke knelpunten.

Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie en voorzitter António Costa van de Europese Raad hebben de overwinning van de studentenbeweging verwelkomd.

Zij zien mogelijkheden om de samenwerking met Servië te versterken en hervormingen op het gebied van democratie en rechtsstaat door te voeren.

Een snelle toetreding tot de Europese Unie is daarmee echter nog niet vanzelfsprekend.

Feestende studenten trekken door Belgrado

Na de bekendmaking van de verkiezingsuitslag gingen duizenden mensen de straat op in Belgrado. Automobilisten toeterden, studenten dansten en op verschillende plaatsen werd de overwinning uitbundig gevierd.

Ook in Novi Sad, de stad waar de protestbeweging na de stationsramp ontstond, verzamelden zich grote groepen mensen.

Vertegenwoordigers van de Studentenlijst spraken van een historische overwinning. Volgens hen hebben de Servische kiezers laten zien dat politieke verandering mogelijk is.

De studenten willen de komende periode gebruiken om een regering te vormen en hervormingen door te voeren.

Nieuwe politieke toekomst voor Servië

De overwinning betekent niet automatisch dat alle problemen in Servië zijn opgelost. De nieuwe machthebbers krijgen te maken met een economie die hervormingen nodig heeft, hardnekkige corruptieproblemen en ingewikkelde internationale betrekkingen.

Ook zal de studentenbeweging moeten bewijzen dat zij niet alleen grote demonstraties kan organiseren, maar daadwerkelijk een land kan besturen.

Voor Vučić betekent de uitslag voorlopig het einde van zijn dominante machtspositie.

De verkiezingen van 25 oktober 2026 kunnen daarmee een keerpunt worden in de moderne geschiedenis van Servië. Een protestbeweging die ontstond uit woede over zestien dodelijke slachtoffers heeft zich ontwikkeld tot de grootste politieke kracht van het land.