WASHINGTON – De grote overwinning van de Democraten bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen kan ingrijpende gevolgen hebben voor Israël en de machtsverhoudingen in het Midden-Oosten. De Democraten hebben de meerderheid in de Senaat veroverd en lijken volgens Amerikaanse verkiezingsprognoses ook het Huis van Afgevaardigden over te nemen. Daarmee krijgt president Donald Trump te maken met een Congres dat kritischer kan kijken naar militaire steun aan Israël en de Amerikaanse oorlog tegen Iran. Opvallend genoeg kondigde Trump zelf vlak voor de verkiezingen al aan dat hij de jaarlijkse miljardensteun aan Israël wil beëindigen.

Voor Israël komt de politieke omslag op een bijzonder gevoelig moment. Het land is sinds februari betrokken bij de oorlog tegen Iran, terwijl de spanningen rond Gaza, Libanon en de Westelijke Jordaanoever blijven voortduren. Tegelijkertijd groeit binnen de Democratische Partij een politieke stroming die niet langer bereid is om Amerikaanse wapenleveranties en financiële steun aan Israël zonder aanvullende voorwaarden goed te keuren.

Trump wil jaarlijkse miljardensteun beëindigen

Op verkiezingsdag, dinsdag 3 november, maakte Trump bekend dat hij met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu afspraken heeft gemaakt over het beëindigen van de jaarlijkse Amerikaanse financiële steun aan Israël.

Het gaat volgens Trump om ongeveer vier miljard dollar per jaar. De bestaande overeenkomst voorziet in 3,8 miljard dollar aan jaarlijkse militaire steun, waarvan 3,3 miljard voor de aanschaf van Amerikaans defensiematerieel en 500 miljoen voor gezamenlijke raketafweerprogramma's.

Trump verklaarde dat Israël inmiddels voldoende sterk is om zonder deze financiële ondersteuning verder te kunnen. Hij benadrukte tegelijkertijd dat de Verenigde Staten wapens aan Israël zullen blijven verkopen en het land indien nodig zullen blijven helpen.

De aankondiging betekent niet dat de betalingen onmiddellijk worden stopgezet. De bestaande militaire steunovereenkomst loopt namelijk door tot september 2028. Bovendien beslist het Congres over de daadwerkelijke begrotingsmiddelen. Hoe Trump de steun al vanaf 2027 wil beëindigen, is daarom nog onduidelijk.

De president gaf zelf aan dat kritiek van linkse Democraten op de Amerikaanse steun aan Israël een rol speelde bij zijn besluit. Daarmee probeerde hij vlak voor de verkiezingen een omstreden onderwerp uit de Republikeinse campagne weg te nemen.

Progressieve Democraten willen strengere voorwaarden

De Democratische verkiezingswinst kan de discussie over Israël aanzienlijk veranderen. Binnen de partij hebben progressieve kandidaten terrein gewonnen die al langer pleiten voor beperking of beëindiging van de militaire steun.

Een opvallend voorbeeld is Abdul El-Sayed uit Michigan, die tijdens zijn campagne nadrukkelijk opriep tot het stopzetten van Amerikaanse militaire hulp aan Israël. Ook senator Bernie Sanders en andere progressieve politici hebben zich kritisch uitgesproken over wapenleveranties en het Israëlische optreden in Gaza.

Toch zijn de Democraten op dit onderwerp verdeeld. Een deel wil alle militaire steun beëindigen, een grotere progressieve stroming wil vooral strengere mensenrechtenvoorwaarden stellen, terwijl gematigde Democraten de strategische samenwerking met Israël willen behouden.

Een Democratische meerderheid betekent dus niet automatisch een volledig Amerikaans wapenembargo. Wel kunnen wapenverkopen, financiële steun en militaire samenwerking vaker onderwerp worden van parlementaire onderzoeken en politieke onderhandelingen.

Wat betekent dit voor de oorlog met Iran?

De grootste gevolgen kunnen zichtbaar worden bij de Amerikaanse betrokkenheid bij de oorlog tegen Iran. Op 28 februari begonnen de Verenigde Staten en Israël met militaire aanvallen op Iraanse doelen. Sindsdien is het conflict uitgegroeid tot een langdurige regionale confrontatie, waarbij ook de scheepvaart door de Straat van Hormuz zwaar onder druk is komen te staan.

Begin november voerden Amerikaanse strijdkrachten opnieuw beperkte aanvallen uit op Iraanse doelen bij de Straat van Hormuz. Volgens Amerikaanse functionarissen waren deze gericht tegen Iraanse eenheden die Amerikaanse strijdkrachten bedreigden.

De Democratische meerderheid kan het voor Trump moeilijker maken om zonder uitgebreide politieke verantwoording grote nieuwe militaire operaties te financieren. Het Congres beschikt over begrotingsbevoegdheden en kan ministers en militaire functionarissen oproepen om uitleg te geven over de voortgang, kosten en doelstellingen van de oorlog.

Dat betekent echter niet dat de Democraten de oorlog onmiddellijk kunnen beëindigen. Trump blijft opperbevelhebber van de Amerikaanse strijdkrachten en beschikt over aanzienlijke bevoegdheden om militaire operaties uit te voeren.

Bovendien willen ook veel Democraten voorkomen dat Iran kernwapens ontwikkelt. Het belangrijkste verschil zit daarom mogelijk niet in de uiteindelijke veiligheidsdoelstellingen, maar in de bereidheid om daarvoor opnieuw grootschalig militair geweld te gebruiken.

Meer politieke ruimte voor onderhandelingen

Een belangrijke vraag is of de verkiezingsuitslag de Amerikaanse regering richting onderhandelingen met Iran zal bewegen. De oorlog heeft inmiddels tientallen miljarden dollars gekost en leidde tot hogere energieprijzen, wat een belangrijk onderwerp was tijdens de verkiezingscampagne.

Via Qatar lopen diplomatieke contacten over een mogelijke beëindiging van de vijandelijkheden. Iran heeft aangegeven bereid te zijn over de Straat van Hormuz en het nucleaire programma te praten, maar stelt voorwaarden aan het opheffen van sancties en de Amerikaanse blokkade.

De Democraten kunnen de druk op Trump vergroten om diplomatieke mogelijkheden serieus te onderzoeken. Tegelijkertijd bestaat het risico dat de president juist probeert zijn internationale positie te versterken door opnieuw militaire kracht te tonen.

Welke richting Washington kiest, staat daarom nog niet vast.

Gevolgen voor Gaza, Libanon en de Golfstaten

Ook buiten Iran kan de veranderde Amerikaanse politiek merkbaar worden. In Gaza ligt de wederopbouw grotendeels stil en blijft de humanitaire situatie ernstig. Een Democratisch Congres kan meer aandacht vragen voor humanitaire hulp, burgerbescherming en voorwaarden aan Amerikaanse wapenleveranties.

Op de Westelijke Jordaanoever kan de druk toenemen om Israëlische nederzettingenuitbreiding en geweld tegen Palestijnse burgers kritischer te beoordelen.

In Libanon blijft de verhouding tussen Israël en Hezbollah uiterst gespannen. Iran heeft bovendien aangegeven dat een bredere overeenkomst over het beëindigen van de oorlog ook rekening moet houden met de situatie in Libanon.

Voor landen als Saudi-Arabië, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Jordanië is vooral belangrijk dat een nieuwe grote oorlog wordt voorkomen. Zij hebben belang bij veilige handelsroutes, stabiele energieprijzen en een betrouwbare Amerikaanse veiligheidspartner.

Een Congres dat nadrukkelijker toezicht houdt op militaire operaties kan de diplomatieke mogelijkheden vergroten, maar biedt geen garantie op minder geweld.

Israël moet rekening houden met andere relatie

Voor Israël is de belangrijkste ontwikkeling dat Amerikaanse steun minder vanzelfsprekend kan worden. Decennialang kon het land rekenen op brede steun van zowel Republikeinen als Democraten. Die samenwerking verdwijnt niet, maar de politieke voorwaarden waaronder zij wordt voortgezet kunnen veranderen.

Ook het beëindigen van de jaarlijkse financiële steun betekent niet dat de militaire samenwerking volledig stopt. Israël blijft afhankelijk van toegang tot geavanceerde Amerikaanse wapens, technologie en onderdelen. De Verenigde Staten hebben op hun beurt strategische belangen bij samenwerking met Israël op het gebied van raketafweer, inlichtingen en defensietechnologie.

De komende maanden worden daarom belangrijk. Niet alleen moet duidelijk worden hoe Trump zijn aangekondigde bezuiniging wil uitvoeren, ook moet het nieuwe Congres bepalen welke koers het tegenover Israël en Iran wil volgen.

De Democratische verkiezingswinst verandert de machtsverhoudingen in Washington, maar beëindigt de conflicten in het Midden-Oosten niet. Wel kan zij ervoor zorgen dat Israëlische militaire operaties, Amerikaanse wapenleveranties en de voortzetting van de oorlog tegen Iran voor het eerst in jaren onder aanzienlijk strengere politieke controle komen te staan.