WASHINGTON – De grote overwinning van de Democraten bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen kan ingrijpende gevolgen hebben voor het buitenlandse beleid van president Donald Trump. Met een Democratische meerderheid in zowel de Senaat als het Huis van Afgevaardigden krijgt de president te maken met aanzienlijk meer politieke tegenstand. Vooral zijn houding tegenover Oekraïne, zijn toenadering tot de Russische president Vladimir Poetin en zijn kritische opstelling tegenover de NAVO komen onder druk te staan. Voor Europa en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky kan de nieuwe machtsverhouding belangrijke kansen bieden.

De Democraten hebben tijdens de verkiezingen van 3 november beide kamers van het Congres veroverd. Daarmee verliezen de Republikeinen de controle over de wetgevende macht. De nieuwe volksvertegenwoordigers treden begin januari 2027 aan. Vanaf dat moment kunnen de Democraten meer invloed uitoefenen op militaire uitgaven, sancties, internationale verdragen en de benoeming van diplomaten.

Toch blijft Trump tot januari 2029 president. Hij behoudt belangrijke bevoegdheden op het gebied van buitenlandse politiek en beschikt over zijn vetorecht. De verkiezingsuitslag betekent daardoor niet automatisch dat het Amerikaanse buitenlandse beleid volledig verandert.

Oekraïne kan rekenen op meer steun vanuit Congres

Voor Oekraïne is de verkiezingsuitslag bijzonder belangrijk. De relatie tussen Trump en Zelensky is de afgelopen maanden opnieuw sterk verslechterd. Trump bekritiseerde Oekraïense aanvallen op Russische olieraffinaderijen, omdat die volgens hem bijdragen aan hogere internationale energieprijzen. Tegelijkertijd versoepelde zijn regering bepaalde economische sancties tegen Rusland.

Dat leidde tot groeiende kritiek, niet alleen van Democraten maar ook van verschillende Republikeinse Congresleden. Vooral de vermindering van economische druk op Moskou en de onzekerheid over Amerikaanse militaire leveringen aan Oekraïne zorgden voor onrust.

In oktober meldde Reuters dat de Amerikaanse regering de levering van belangrijke wapens en het delen van militaire inlichtingen mogelijk beperkte. Oekraïense functionarissen uitten daarover hun zorgen, terwijl het Witte Huis ontkende dat dergelijke beperkingen waren opgelegd.

Met een Democratische meerderheid kan het Congres opnieuw proberen omvangrijkere militaire steunpakketten goed te keuren. Ook kunnen parlementariërs onderzoeken waarom bepaalde wapens niet worden geleverd en waarom sancties tegen Rusland worden versoepeld.

Zelensky krijgt politiek meer ruimte

Voor Zelensky kan de nieuwe situatie betekenen dat hij minder afhankelijk wordt van uitsluitend de persoonlijke verhouding met Trump. De Oekraïense president probeerde de afgelopen maanden al rechtstreeks steun te verkrijgen van Democratische en Republikeinse senatoren.

Vooral luchtverdediging blijft cruciaal. Oekraïne heeft dringend behoefte aan Patriot-raketten en andere systemen om Russische aanvallen op steden en energiecentrales af te slaan.

Een Democratisch Congres kan extra financiering beschikbaar stellen en druk uitoefenen op de regering om leveringen goed te keuren. Maar daarmee is niet gegarandeerd dat Oekraïne daadwerkelijk meer wapens ontvangt. Trump kan nieuwe wetgeving vetoën en de uitvoering van militaire en diplomatieke besluiten blijft grotendeels bij de regering liggen.

Ook binnen de Democratische Partij bestaan verschillen van mening over Amerikaanse militaire betrokkenheid bij buitenlandse conflicten.

Poetin kan te maken krijgen met strengere sancties

De Democratische overwinning kan ook gevolgen hebben voor Rusland. Trump heeft herhaaldelijk geprobeerd via persoonlijke onderhandelingen met Poetin een einde aan de oorlog te maken. Daarbij werd volgens critici meer druk uitgeoefend op Oekraïne dan op Rusland.

Een meerderheid van Democraten wil juist de economische druk op Moskou opvoeren. Daarbij wordt onder meer gedacht aan strengere sancties tegen Russische energiebedrijven, financiële instellingen en ondernemingen die helpen bestaande sancties te omzeilen.

Ook verschillende Republikeinen steunen een hardere aanpak van Rusland. Daardoor kunnen op dit onderwerp politieke meerderheden ontstaan die breder zijn dan alleen de Democratische Partij.

Of die voldoende zijn om eventuele presidentiële veto's te doorbreken, blijft onzeker.

Wat gaat er veranderen binnen de NAVO?

Ook voor de NAVO heeft de verkiezingsuitslag betekenis. Trump stelde herhaaldelijk vraagtekens bij de Amerikaanse verplichtingen tegenover Europese bondgenoten en dreigde met vermindering van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa.

Tijdens de NAVO-top in Den Haag in juni 2025 maakten de lidstaten afspraken om uiterlijk in 2035 gezamenlijk 5 procent van hun bruto binnenlands product aan defensie en aanverwante veiligheid uit te geven. Die afspraak blijft bestaan, ongeacht de verkiezingsuitslag.

De Democraten zijn doorgaans voorstander van een sterke trans-Atlantische samenwerking. Met hun nieuwe meerderheid kunnen zij pogingen om Amerikaanse troepen uit Europa terug te trekken kritischer beoordelen en financiering voor NAVO-operaties beschermen.

Bovendien bepaalt bestaande Amerikaanse wetgeving dat een president niet zonder instemming van het Congres of een tweederdemeerderheid in de Senaat uit de NAVO mag stappen. Over de constitutionele reikwijdte van die beperking bestaat wel juridische discussie.

Een formeel Amerikaans vertrek uit de NAVO wordt door de nieuwe machtsverhoudingen politiek nog moeilijker. Maar Trump kan de samenwerking ook zonder vertrek beïnvloeden, bijvoorbeeld door minder troepen beschikbaar te stellen of zijn diplomatieke steun aan Europese bondgenoten te beperken.

Europa blijft verantwoordelijk voor eigen veiligheid

Voor Nederland en andere Europese NAVO-landen betekent de Democratische verkiezingswinst dat er in Washington opnieuw meer politieke tegenwicht ontstaat tegen Trumps koers. Dat kan de samenwerking versterken, maar biedt geen garantie dat de Verenigde Staten terugkeren naar hun vroegere rol.

Europa zal daarom moeten blijven investeren in eigen defensie, luchtverdediging, wapensystemen en ondersteuning van Oekraïne.

De komende twee jaar worden bepalend voor de verhouding tussen Washington en Europa. Trump blijft verantwoordelijk voor de dagelijkse buitenlandse politiek, maar moet voortaan rekening houden met een Congres dat op belangrijke onderwerpen een andere koers voorstaat.

Voor Oekraïne betekent dat vooral een kans op meer politieke en militaire steun. Voor de NAVO kan het meer stabiliteit opleveren. De echte veranderingen zullen echter afhangen van de besluiten die het nieuwe Congres vanaf januari neemt en de bereidheid van Trump om daaraan mee te werken.