SCHIPHOL – Tientallen passagiersvliegtuigen boven Nederland en de Noordzee zijn getroffen door een vermoedelijk opzettelijke verstoring van hun gps-navigatie. Zeven toestellen ondervonden problemen tijdens hun nadering van Schiphol, terwijl piloten melding maakten van wegvallende satellietsignalen. De vermoedelijke bron lag op de Noordzee, ten noorden van Texel, waar op dat moment zes schepen onder Russische vlag voeren. Drie daarvan maakten volgens scheepvaartpublicaties deel uit van een militair begeleid konvooi dat in verband wordt gebracht met internationale wapentransporten.

De storing deed zich voor op maandagavond 9 november, maar kwam afgelopen weekend uitgebreid in het nieuws door onderzoek van NRC en berichtgeving van Nieuwsuur. De verstoring begon rond 18.00 uur en duurde naar schatting twintig minuten. Uit analyses van vluchtgegevens blijkt dat mogelijk ongeveer tachtig vliegtuigen boven Nederland en aangrenzende delen van het Europese luchtruim met problemen te maken kregen. Niet alle getroffen toestellen ondervonden daadwerkelijk hinder bij het vliegen of landen.

Luchtverkeersleiding Nederland heeft bevestigd dat zeven vliegtuigen problemen ondervonden met hun RNP-navigatiesysteem, waarmee toestellen op basis van satellietgegevens nauwkeurig naar een landingsbaan kunnen vliegen. Een bemanning van KLM meldde dat beide gps-systemen waren uitgevallen. Ook piloten van Scandinavian Airlines maakten bij de verkeersleiding melding van een verstoord navigatiesignaal.

Volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is de vliegveiligheid niet in gevaar geweest. Alle betrokken vliegtuigen konden veilig landen, onder meer dankzij aanwijzingen van verkeersleiders en alternatieve navigatiesystemen.

Verdachte Russische schepen voor de kust van Texel

De Amerikaanse data-analist John Wiseman onderzocht de verstoring aan de hand van gegevens van vliegtuigen. Zijn analyse wijst naar een gebied op de Noordzee, ten noorden van Texel. Het storende radiosignaal leek afkomstig van een bron dicht bij het wateroppervlak. Dat maakt het mogelijk dat de apparatuur zich aan boord van een schip bevond.

Op het moment van de storing voeren zes schepen onder Russische vlag door het betreffende gebied. Drie daarvan, de Lady D, Lady R en Maia-1, worden in scheepvaartpublicaties genoemd als onderdeel van een Russisch konvooi dat betrokken zou zijn bij wapentransporten. De schepen voeren onder begeleiding van de Russische marine.

De drie vrachtschepen en hun eigenaar staan op Europese sanctielijsten vanwege hun betrokkenheid bij wapentransporten tussen Noord-Korea, Iran en Rusland. Het konvooi werd tijdens zijn passage over de Noordzee gevolgd door marineschepen van NAVO-landen, waaronder Franse en Deense oorlogsschepen.

De aanwezigheid van de Russische schepen op de vermoedelijke locatie van de storingsbron roept vragen op. Toch is niet vastgesteld dat de verstoring daadwerkelijk vanaf een van deze schepen werd veroorzaakt. Ook ontbreekt vooralsnog openbaar technisch bewijs dat de Russische overheid opdracht heeft gegeven tot de sabotage.

De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur onderzoekt de gebeurtenis. Daarbij moet onder meer duidelijk worden waar het stoorsignaal vandaan kwam. Het achterhalen van de verantwoordelijke partij kan lastig zijn, omdat dergelijke signalen slechts gedurende korte tijd worden uitgezonden en de bron zich ondertussen kan verplaatsen.

Past binnen patroon van Russische hybride oorlogsvoering

Defensiedeskundigen houden serieus rekening met Russische betrokkenheid. Peter Wijninga van het Den Haag Centre for Strategic Studies (HCSS) verklaarde tegenover Nieuwsuur dat de gebeurtenis past binnen het patroon van hybride oorlogsvoering waarmee Rusland Europese landen onder druk probeert te zetten.

Volgens Wijninga is het doel van dergelijke operaties het veroorzaken van angst, onzekerheid en verwarring. Daarmee zou Rusland onder meer proberen de Europese steun aan Oekraïne te ondermijnen. Het gaat bij hybride oorlogsvoering niet uitsluitend om militaire aanvallen, maar ook om sabotage, digitale aanvallen en het verstoren van vitale infrastructuur.

Luchtvaartdeskundige Joris Melkert van de TU Delft wijst erop dat gps-verstoringen aan de oostelijke grenzen van het NAVO-gebied al langer voorkomen. Vooral boven de Oostzee en in de omgeving van de Russische exclave Kaliningrad hebben vliegtuigen regelmatig last van verstoorde satellietnavigatie. Dat dergelijke incidenten nu ook in het Nederlandse luchtruim worden vastgesteld, is volgens hem uitzonderlijk.

Waarom gps-verstoring gevaarlijk kan worden

Bij de vermoedelijke sabotage boven Nederland gaat het om zogenoemde jamming. Daarbij wordt een radiosignaal uitgezonden dat de relatief zwakke signalen van navigatiesatellieten overstemt. Ontvangers aan boord van vliegtuigen kunnen daardoor tijdelijk geen betrouwbare positie meer bepalen.

Een andere techniek is spoofing. Daarbij worden vervalste satellietsignalen uitgezonden, waardoor navigatiesystemen een verkeerde positie of onjuiste informatie weergeven. Dat kan gevaarlijker zijn, omdat piloten niet altijd onmiddellijk merken dat hun navigatiegegevens niet kloppen.

De Europese luchtvaartveiligheidsorganisatie EASA waarschuwt al langer voor de toenemende omvang van dergelijke verstoringen. Sinds de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 is vooral rond conflictgebieden een sterke stijging zichtbaar.

In juli 2026 werden de Europese veiligheidsadviezen opnieuw aangescherpt. Luchtvaartmaatschappijen moeten hun bemanningen trainen in het herkennen van gps-verstoringen en ervoor zorgen dat alternatieve navigatiemiddelen beschikbaar blijven. Ook adviseert EASA om grondgebonden navigatiesystemen operationeel te houden.

Moderne verkeersvliegtuigen beschikken over meerdere onafhankelijke navigatiemiddelen. Wanneer satellietnavigatie wegvalt, kunnen piloten gebruikmaken van andere systemen en instructies van de luchtverkeersleiding. Dat gebeurde ook tijdens de verstoring bij Schiphol.

Het risico wordt aanzienlijk groter wanneer meerdere systemen tegelijkertijd worden verstoord, bijvoorbeeld als naast navigatie ook de communicatie tussen piloten en verkeersleiders wordt geraakt.

Voor de Nederlandse autoriteiten ligt er nu een belangrijke vraag: was de verstoring van 9 november een op zichzelf staand incident, of onderdeel van een bredere poging om de Europese luchtvaart en infrastructuur te ontregelen?

Zolang het onderzoek van de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur geen uitsluitsel geeft, blijft de verantwoordelijkheid voor de gps-storing onbewezen. De aanwezigheid van de Russische schepen en de technische analyse vormen aanwijzingen, maar nog geen sluitend bewijs.