DEN HAAG – Het kabinet van Rob Jetten heeft de politieke ruzie na vier dagen crisisoverleg voorlopig bijgelegd, maar voor VVD-leider Dilan Yeşilgöz is daarmee de druk op haar leiderschap niet verdwenen. Terwijl D66, VVD en CDA maandagavond laat bekendmaakten dat het onderlinge vertrouwen is hersteld, worstelt de VVD met een heel ander vertrouwensprobleem: dat van de eigen achterban. Volgens onderzoek van EenVandaag wil nog slechts een kwart van de VVD-kiezers Yeşilgöz bij de volgende verkiezingen opnieuw als lijsttrekker zien. De vraag is dan ook niet alleen hoe lang het minderheidskabinet overeind blijft, maar ook hoelang de partijtop de huidige VVD-leider blijft steunen.
De uitkomst van het crisisberaad, dat maandagavond 16 november na elf uur overleg in het Catshuis werd afgerond, betekent dat het kabinet in zijn huidige samenstelling doorgaat. Een vierde coalitiepartij komt er voorlopig niet bij, hoewel Yeşilgöz daar enkele dagen eerder nadrukkelijk op had aangedrongen. De Rijksvoorlichtingsdienst sprak van hersteld vertrouwen tussen de drie regeringspartijen. Welke inhoudelijke concessies daarvoor zijn gedaan, werd niet bekendgemaakt.
Dinsdag 17 november wordt tijdens een extra ministerraad gesproken over de toekomstige koers en de samenwerking met de Tweede Kamer. Pas daarna zullen premier Jetten en de vicepremiers Yeşilgöz en Bart van den Brink de gemaakte afspraken toelichten.
Dat het kabinet blijft zitten, is opvallend na de harde woorden waarmee Yeşilgöz afgelopen vrijdag de samenwerking ter discussie stelde. Zij noemde het minderheidskabinet een mislukt experiment en verklaarde dat de VVD op deze manier niet verder kon. Nog geen vier dagen later is dezelfde partij bereid de samenwerking voort te zetten, zonder dat de door Yeşilgöz geopperde uitbreiding met een rechtse partij werkelijkheid is geworden.
Een belastingdeal die de VVD diep raakte
De crisis ontstond nadat D66 en CDA afspraken hadden gemaakt met PRO en Volt over aanpassingen aan het belastingplan voor 2027. Onderdeel daarvan was een hogere belasting op grote vermogens, waarmee onder meer de lasten voor lagere en middeninkomens moesten worden verlicht.
Voor de VVD was dat een moeilijk te accepteren koerswijziging. De partij verzet zich tegen hogere belastingen op vermogen en waarschuwt dat dergelijke maatregelen ondernemers en investeringen kunnen raken. Vooral het feit dat de twee coalitiepartners buiten de VVD om met linkse oppositiepartijen onderhandelden, viel bijzonder slecht.
De VVD-fractie stemde uiteindelijk tegen het belastingplan, terwijl D66 en CDA met steun van andere oppositiepartijen alsnog een meerderheid wisten te bereiken. Daarmee ontstond de uitzonderlijke situatie dat een regeringspartij tegen een belangrijk financieel voorstel van het eigen kabinet stemde.
Yeşilgöz eiste vervolgens een politieke en inhoudelijke koerscorrectie. Ze wilde dat D66 en CDA minder vanzelfsprekend naar links zouden kijken om meerderheden te vormen. Ook werd de mogelijkheid genoemd om JA21 bij de coalitie te betrekken.
Het uiteindelijke akkoord houdt echter vast aan dezelfde drie regeringspartijen. Volgens Haagse bronnen wordt Sybrand Buma, vicevoorzitter van de Raad van State en voormalig CDA-leider, gevraagd te adviseren over betere werkafspraken met de oppositie. Hij krijgt daarvoor ongeveer een maand de tijd.
Voor de VVD moet die oplossing aantonen dat zij binnen de coalitie voldoende invloed kan blijven uitoefenen. Het is echter nog niet duidelijk welke concrete politieke resultaten Yeşilgöz met het crisisoverleg heeft binnengehaald.
Vertrouwen in Yeşilgöz sterk afgenomen
Juist daar ligt het grootste probleem voor de VVD-leider. Haar positie stond namelijk al onder druk voordat de huidige kabinetscrisis uitbrak.
Uit onderzoek van het EenVandaag Opiniepanel van 13 oktober bleek dat slechts 25 procent van de ondervraagde VVD-kiezers haar opnieuw als lijsttrekker wil. Nog opvallender was dat slechts 13 procent haar op dat moment de meest geschikte persoon vond om de partij te leiden.
Het vertrouwen in Yeşilgöz als partijleider lag volgens dat onderzoek rond de 30 procent. In september had EenVandaag al vastgesteld dat haar steun onder VVD-stemmers sterk was teruggelopen ten opzichte van de periode direct na de verkiezingen.
De kritiek komt uit verschillende richtingen. Een deel van de VVD-kiezers vindt dat de partij onder Yeşilgöz te veel naar links is opgeschoven. Anderen ergeren zich juist aan haar harde opstelling, waardoor samenwerking met andere politieke partijen moeilijker zou worden.
Daarnaast speelt het beeld van een partij die onvoldoende duidelijk maakt welke resultaten zij in het kabinet bereikt. Eerdere discussies over bezuinigingen op de sociale zekerheid en de belastingheffing in box 3 hadden het vertrouwen al aangetast.
Bijna de helft van de ondervraagde VVD-kiezers, 49 procent, vond in oktober dat de partij beter in de oppositie had kunnen gaan.
Het zijn cijfers uit een opiniepanel onder kiezers, geen stemming onder VVD-leden. Ze vormen evenmin bewijs dat de partij op het punt staat haar leider te vervangen. Wel laten ze zien dat Yeşilgöz aanzienlijk minder steun geniet dan voorheen.
Partijtop blijft achter haar staan
Ondanks de tegenvallende cijfers heeft Yeşilgöz nog altijd nadrukkelijke steun vanuit de partijtop.
VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans sprak zich vorige maand positief uit over haar functioneren als vicepremier, minister van Defensie en partijleider. Volgens hem weet Yeşilgöz de ingewikkelde minderheidscoalitie draaiende te houden en vertegenwoordigt zij de VVD op een krachtige manier.
Ook Kamerlid Ulysse Ellian nam het voor haar op. Hij benadrukte dat Yeşilgöz de partij door moeilijke omstandigheden heeft geleid en dat een discussie over een andere leider niet aan de orde was.
Minister David van Weel wees erop dat vertrouwen en populariteit in de politiek kunnen veranderen. Volgens hem moet de VVD vooral aantonen dat deelname aan het kabinet concrete resultaten oplevert.
Die steun is politiek belangrijk. Zolang de prominente VVD-bewindslieden en de Tweede Kamerfractie achter Yeşilgöz blijven staan, is er geen directe aanwijzing voor een georganiseerde poging haar leiderschap te beëindigen.
Toch bestaat er een verschil tussen steun van de partijtop en vertrouwen onder de kiezers. Een leider kan binnen de eigen organisatie stevig verankerd zijn, terwijl een aanzienlijk deel van de achterban twijfelt aan de gekozen koers.
Bovendien beschikken de liberalen over verschillende bekende politici die in de discussie over de toekomstige leiding worden genoemd. Naast Brekelmans gaat het daarbij onder anderen om Vincent Karremans en Eelco Heinen. Dat betekent niet dat een van hen zich kandidaat heeft gesteld of bezig is een leiderschapswisseling voor te bereiden.
Het risico van hoog inzetten en vervolgens doorgaan
De jongste kabinetscrisis maakt het voor Yeşilgöz ingewikkeld om beide kanten van haar politieke boodschap geloofwaardig te houden.
Aan de ene kant wil zij laten zien dat de VVD een duidelijke grens trekt wanneer D66 en CDA afspraken maken die volgens de liberalen tegen hun economische uitgangspunten ingaan. Aan de andere kant kiest zij ervoor bestuurlijke verantwoordelijkheid te blijven dragen binnen hetzelfde minderheidskabinet.
Voor haar aanhangers kan dat worden uitgelegd als een poging om vanuit de regering invloed te behouden en verdere koerswijzigingen af te dwingen. Voor kritische kiezers ontstaat juist de vraag hoeveel gewicht de eerdere waarschuwing had dat het kabinet niet op dezelfde manier kon doorgaan.
Dat spanningsveld wordt versterkt doordat de VVD in een minderheidskabinet voortdurend afhankelijk is van andere partijen. D66 en CDA willen ruimte houden om met linkse partijen overeenkomsten te sluiten, terwijl de VVD juist meer politieke samenwerking aan de rechterkant verlangt.
Het conflict over het belastingplan heeft zichtbaar gemaakt hoe moeilijk die verschillende uitgangspunten te verenigen zijn. De afspraken waarover Buma moet adviseren, kunnen helpen om dergelijke conflicten eerder te onderkennen. Ze nemen de inhoudelijke verschillen tussen de coalitiepartijen echter niet weg.
Hoe lang blijft Yeşilgöz aan het roer?
Of Yeşilgöz politiek aangeschoten wild is, zoals haar kwetsbare positie kan worden omschreven, hangt uiteindelijk af van meer dan de gebeurtenissen van afgelopen week.
Er ligt geen openbaar besluit om haar leiderschap ter discussie te stellen. Ook ontbreekt een officieel aangekondigde tegenkandidaat. Yeşilgöz heeft bovendien zelf aangegeven bij volgende verkiezingen opnieuw lijsttrekker te willen worden.
Haar positie zal daarom vooral worden bepaald door de politieke resultaten die zij de komende tijd kan laten zien, de ontwikkeling van het vertrouwen onder VVD-kiezers en de mate waarin haar partijgenoten haar koers blijven steunen.
De uitkomst van de crisis biedt daarbij een belangrijke toets. Als de nieuwe werkafspraken ertoe leiden dat de VVD zichtbaar invloed kan uitoefenen op belastingen, ondernemerschap en andere belangrijke partijstandpunten, beschikt Yeşilgöz over concrete resultaten om haar optreden te verdedigen.
Blijven nieuwe conflicten ontstaan en blijft het vertrouwen onder de achterban laag, dan kan de discussie over het leiderschap opnieuw aan betekenis winnen. Dat is geen vaststaande uitkomst, maar een politieke mogelijkheid die mede voortvloeit uit de bestaande kritiek binnen en rond de partij.
Vooralsnog is het kabinet-Jetten gered en blijft Yeşilgöz aan als partijleider, vicepremier en minister van Defensie. De afspraken over de verdere samenwerking moeten dinsdag duidelijker worden.
Daarmee is de kabinetscrisis voorlopig bezworen, maar de vraag hoe de VVD haar kiezers opnieuw aan zich wil binden, is nog onbeantwoord.



