DEN HAAG – De Nederlandse rechtspraak moet onafhankelijker worden van de politiek. Het kabinet wil daarom het vetorecht van de minister bij benoemingen van leden van de Raad voor de rechtspraak schrappen en vanaf 2028 een afzonderlijk begrotingsonderdeel voor de rechtspraak invoeren. Staatssecretaris Claudia van Bruggen van Justitie en Veiligheid heeft de Tweede Kamer hierover geïnformeerd in een brief van 9 november. Met beide maatregelen wil het kabinet de bestuurlijke en financiële afstand tussen de rechterlijke macht en de politiek vergroten.

De plannen vloeien voort uit het coalitieakkoord, waarin is afgesproken de onafhankelijkheid van de rechtspraak beter te beschermen. Volgens het kabinet vraagt een sterke rechtsstaat om waarborgen die voorkomen dat politieke bestuurders te veel invloed kunnen uitoefenen op de organisatie van de rechtspraak. Daarbij gaat het niet alleen om de onafhankelijkheid van rechters bij het beoordelen van rechtszaken, maar ook om de wijze waarop de rechterlijke organisatie wordt bestuurd en gefinancierd.

Een van de belangrijkste wijzigingen betreft de benoeming van leden van de Raad voor de rechtspraak. Deze raad vervult een centrale rol bij het beheer, de financiering en de ondersteuning van rechtbanken en gerechtshoven. Momenteel heeft de minister nog een formele rol bij de benoemingsprocedure. Het kabinet wil die invloed beperken door het ministeriële vetorecht op voorgedragen kandidaten af te schaffen.

Minister moet vetorecht verliezen

Volgens Van Bruggen wordt eind 2026 een wetsvoorstel voor de aangepaste benoemingsprocedure in consultatie gebracht. Daarin wordt onder meer geregeld dat de minister een kandidaat die door de Raad voor de rechtspraak is voorgedragen niet langer met een veto kan tegenhouden.

Het voorstel moet voorkomen dat politieke overwegingen een doorslaggevende rol kunnen spelen bij de samenstelling van het bestuur van de rechtspraak. Daarmee wordt de afstand tussen de uitvoerende macht en de rechterlijke organisatie groter.

Het wetsvoorstel is nog niet definitief. Na de consultatie moet het verdere wetgevingstraject worden doorlopen voordat de nieuwe benoemingsregels daadwerkelijk kunnen ingaan. De staatssecretaris noemt in haar brief nog geen datum waarop de aangepaste procedure van kracht moet worden.

De onafhankelijkheid van rechters bij de behandeling van individuele zaken is overigens al wettelijk beschermd. Artikel 109 van de Wet op de rechterlijke organisatie verbiedt de minister zich te mengen in de procesrechtelijke behandeling, de inhoudelijke beoordeling of de beslissing in concrete rechtszaken. Ook mag de minister geen aanwijzingen geven die volgens de Raad voor de rechtspraak met deze wettelijke bescherming in strijd zijn.

De voorgestelde maatregelen moeten daarom vooral de bestuurlijke onafhankelijkheid verder versterken.

Apart begrotingsonderdeel vanaf 2028

Naast de wijziging van de benoemingsprocedure wil het kabinet de financiële positie van de rechtspraak beter afschermen van politieke invloed. Vanaf de rijksbegroting voor 2028 krijgt de rechtspraak daarom een afzonderlijk beleidsartikel binnen de begroting.

Dat betekent dat de financiële middelen voor de rechtspraak duidelijker als apart onderdeel worden opgenomen. De staatssecretaris beschouwt deze wijziging als een eerste stap naar een steviger financiële scheiding tussen de rechtspraak en het ministerie.

De maatregel is voorbereid door een werkgroep waarin het ministerie van Justitie en Veiligheid, het ministerie van Financiën en vertegenwoordigers van de rechtspraak samenwerken. Deze werkgroep onderzocht verschillende mogelijkheden om de onafhankelijkheid van de rechterlijke organisatie verder te waarborgen.

Het afzonderlijke begrotingsartikel kan volgens Van Bruggen zonder wetswijziging worden ingevoerd. Daardoor hoeft het kabinet niet te wachten op een langdurig wetgevingstraject en kan de aanpassing al in de begroting voor 2028 worden verwerkt.

Een volledig zelfstandige begroting voor de rechtspraak is daarmee nog niet geregeld. De gekozen oplossing betekent voorlopig dat de uitgaven binnen de bestaande begrotingssystematiek afzonderlijk zichtbaar worden. De verdere mogelijkheden om de financiële onafhankelijkheid te vergroten, moeten nog worden onderzocht.

Verdergaande hervormingen vragen wetswijziging

De betrokken werkgroep heeft ook andere varianten onderzocht om de invloed van de politiek op de rechtspraak terug te dringen. Volgens de staatssecretaris lijken deze verdergaande mogelijkheden wel aanpassingen van bestaande wetgeving te vereisen.

Welke varianten uiteindelijk worden uitgewerkt, staat nog niet vast. Van Bruggen wil nader onderzoek laten uitvoeren naar de juridische en praktische gevolgen. De Tweede Kamer wordt daarover op een later moment geïnformeerd.

Het kabinet kiest daarmee voor een gefaseerde aanpak. De afzonderlijke begrotingspost moet vanaf 2028 worden ingevoerd, terwijl de wijziging van de benoemingsprocedure eerst via een wetsvoorstel moet worden geregeld. Eventuele aanvullende hervormingen volgen pas nadat het onderzoek is afgerond.

De staatssecretaris benadrukt dat de onafhankelijkheid van de rechtspraak niet alleen moet worden beschermd bij de behandeling van rechtszaken, maar ook bij de inrichting van het bestuur en de financiële verhoudingen. Met het afschaffen van het ministeriële vetorecht en het afzonderlijk zichtbaar maken van de begroting wil het kabinet die bescherming verder uitbreiden.