DEN HAAG – De bescherming van dierenwelzijn in de Nederlandse vleesketen schiet ernstig tekort. Dat concludeert de onafhankelijke adviescommissie Stelseltoezicht Vleesketen in het rapport 'Dierenwelzijn verdient beter', dat dinsdag 10 november aan de Tweede Kamer is aangeboden. Volgens de commissie faalt het huidige stelsel in het beschermen van dieren tijdens hun weg van veehouderij naar slachthuis. Niet alleen bedrijven, maar ook het ministerie van Landbouw en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) moeten meer verantwoordelijkheid nemen. Staatssecretaris Silvio Erkens erkent de ernst van de conclusies en wil onderzoeken hoe de bestaande verbetermaatregelen kunnen worden samengebracht in een landelijk programma voor de volledige vleesketen.
De adviescommissie werd eind november 2024 ingesteld om onafhankelijk onderzoek te doen naar het functioneren van de Nederlandse vleesketen. Daarbij is gekeken naar wetgeving, handhaving, toezicht en de verantwoordelijkheid van bedrijven. Op het gebied van voedselveiligheid en diergezondheid functioneert het systeem volgens de onderzoekers over het algemeen behoorlijk. Voor dierenwelzijn geldt dat nadrukkelijk niet. De wettelijke normen zijn volgens de commissie minder stevig uitgewerkt, terwijl ook private controlesystemen en economische prikkels onvoldoende bescherming bieden.
Het verschil met voedselveiligheid en diergezondheid is opvallend. Daarvoor gelden veelal internationaal vastgestelde normen die bedrijven verplicht moeten naleven. Bij dierenwelzijn ontbreekt volgens de commissie een vergelijkbaar samenhangend systeem. Daardoor is onvoldoende gewaarborgd dat dieren gedurende de gehele keten op een verantwoorde manier worden behandeld. De onderzoekers vinden dat bedrijven, toezichthouders en overheid niet langer afzonderlijk naar problemen moeten kijken, maar gezamenlijk verantwoordelijkheid moeten nemen.
Camera's moeten misstanden in slachthuizen zichtbaar maken
Een van de belangrijkste maatregelen die het kabinet voorbereidt, is verplicht cameratoezicht in slachthuizen en verzamelcentra. De camera's moeten komen op plaatsen waar het risico op dierenwelzijnsproblemen het grootst is, waaronder bij het lossen van vrachtwagens, in wachtruimten en tijdens het opdrijven, fixeren, bedwelmen en doden van dieren.
Volgens de staatssecretaris kunnen toezichthouders van de NVWA onmogelijk voortdurend op iedere plek in een slachthuis aanwezig zijn. Camera's moeten daarom een aanvulling vormen op de fysieke inspecties. De toezichthouder zou de beelden rechtstreeks moeten kunnen bekijken en achteraf kunnen gebruiken om incidenten te onderzoeken. Daarmee kunnen overtredingen beter worden vastgesteld en zo nodig worden bestraft.
Het wetsvoorstel voor verplicht cameratoezicht is nog in voorbereiding. Er is daarom nog geen definitieve invoeringsdatum vastgesteld. Ook moeten de precieze voorwaarden voor het gebruik en de opslag van camerabeelden nog wettelijk worden geregeld.
De NVWA onderschrijft ondertussen de hoofdconclusie van de adviescommissie. De toezichthouder constateert naar eigen zeggen nog te vaak dat dierenwelzijn niet de aandacht krijgt die het verdient. Daarom wil de organisatie niet alleen afzonderlijke bedrijven controleren, maar ook beter beoordelen hoe het gehele systeem functioneert. Daarbij moet meer gebruik worden gemaakt van gegevens uit de sector en informatie die bedrijven zelf verzamelen.
Diertransport bij 30 graden verboden vanaf april 2027
Het kabinet kondigt daarnaast strengere regels aan voor het vervoeren van landbouwhuisdieren tijdens warme dagen. Vanaf 1 april 2027 mag diertransport binnen Nederland, naar Nederland en vanuit Nederland niet meer plaatsvinden wanneer de buitentemperatuur op de route 30 graden Celsius of hoger bereikt. Een uitzondering geldt voor voertuigen met een koelsysteem waarmee aantoonbaar wordt voorkomen dat de temperatuur binnenin boven de kritieke grens uitkomt.
Vanaf 27 graden gaat de NVWA extra controles uitvoeren. De nieuwe regels moeten voorkomen dat dieren tijdens transport ernstig lijden onder hittestress, uitdroging en oververhitting. Vooral tijdens warme zomerdagen kunnen transportomstandigheden snel verslechteren, zeker wanneer vrachtwagens langdurig stilstaan of onvoldoende ventilatie hebben.
De overheid werkt al sinds 2021 samen met de NVWA en landbouworganisaties aan het beperken van hittestress. Daarbij zijn onder meer richtlijnen opgesteld voor het verbeteren van het stalklimaat en het bieden van voldoende beschutting aan dieren die buiten worden gehouden. De verlaging van de maximumtemperatuur voor transport moet deze bestaande maatregelen aanvullen.
Verbod op stroomstootapparatuur en ingrepen bij dieren
Sinds 1 januari 2026 geldt in Nederland een verbod op elektrische veedrijfmiddelen op veehouderijbedrijven en tijdens binnenlands diertransport. Het gaat onder meer om apparatuur waarmee dieren elektrische schokken krijgen om hen in beweging te brengen. Overtreding van dit verbod wordt juridisch als dierenmishandeling beschouwd.
Het verbod geldt echter niet zonder uitzonderingen. Door Europese regelgeving kan Nederland het gebruik van dergelijke middelen bij grensoverschrijdend transport en binnen slachthuizen niet in alle gevallen volledig verbieden. Daarom werkt het ministerie aan aanvullende regels die duidelijker moeten maken wanneer het gebruik van elektrische middelen nog is toegestaan. De NVWA heeft aangegeven dat concretere normen noodzakelijk zijn om overtredingen effectief te kunnen handhaven.
Ook binnen de veehouderij zelf worden veranderingen voorbereid. Het kabinet werkt aan nieuwe regels voor een dierwaardige veehouderij, waarbij pluimvee, kalveren, runderen en varkens meer mogelijkheden moeten krijgen om natuurlijk gedrag te vertonen. De maatregelen hebben onder meer betrekking op de inrichting van stallen, de beschikbare bewegingsruimte en het aantal dieren per vierkante meter.
Daarnaast wordt gewerkt aan een gefaseerd verbod op het couperen van varkensstaarten en het onthoornen van runderen. Beide ingrepen worden in de intensieve veehouderij toegepast, maar staan ter discussie vanwege de gevolgen voor het welzijn van dieren. Het kabinet wil met aangepaste huisvesting en betere leefomstandigheden de noodzaak voor dergelijke ingrepen verminderen.
Stalbranden blijven groot risico
Ook de brandveiligheid van veehouderijbedrijven krijgt extra aandacht. Jaarlijks vormen stalbranden een risico voor grote aantallen dieren, die bij brand vaak nauwelijks mogelijkheden hebben om zichzelf in veiligheid te brengen. Het kabinet wil daarom de controle op elektrische installaties en brandveiligheidsmaatregelen aanscherpen.
De regelgeving wordt in twee onderdelen uitgewerkt. Eerst moet een verplichte elektrakeuring worden ingevoerd, gericht op onder meer technische installaties en zonnepanelen. Een afzonderlijke brandveiligheidskeuring wordt begin 2027 in de praktijk getest. Daarbij wordt onderzocht of de controles daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen van branden en welke administratieve en financiële gevolgen zij hebben voor veehouders.
Op basis van de resultaten wordt besloten of en hoe deze tweede keuring verplicht wordt gesteld. De staatssecretaris benadrukt dat nieuwe regels uitvoerbaar en effectief moeten zijn, maar dat de bescherming van dieren daarbij vooropstaat.
Overheid en sector moeten gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen
Volgens de adviescommissie is het grootste probleem dat verbeteringen tot nu toe te vaak afzonderlijk zijn aangepakt. Regels voor dieren op boerderijen, tijdens transport en in slachthuizen sluiten niet altijd voldoende op elkaar aan. Ook verschillen de verantwoordelijkheden en toezichtmogelijkheden per onderdeel van de keten.
De staatssecretaris wil daarom onderzoeken hoe een samenhangend verbeterprogramma kan worden opgezet, met bijzondere aandacht voor de slachtsector. Daarvoor gaat het ministerie in overleg met de NVWA en vertegenwoordigers van de vleessector. Het doel is om duidelijkere verantwoordelijkheden vast te leggen, de naleving van regels te verbeteren en het toezicht beter te organiseren.
De NVWA wil daarbij meer mogelijkheden krijgen om gegevens van bedrijven te gebruiken. Met die informatie kan de toezichthouder gerichter bepalen waar risico's ontstaan en wanneer extra inspecties noodzakelijk zijn. Tegelijkertijd moet de sector aantonen dat eigen controlesystemen daadwerkelijk functioneren.
De Tweede Kamer wordt begin 2027 geïnformeerd over de verdere uitwerking van de plannen. Dan moet duidelijk worden welke aanbevelingen van de adviescommissie worden overgenomen en op welke manier die in nieuwe of bestaande regelgeving worden verwerkt.
Voorlopig staat vooral de conclusie van het onafhankelijke onderzoek centraal: hoewel voedselveiligheid en diergezondheid in Nederland over het algemeen voldoende worden beschermd, schiet de bescherming van dierenwelzijn in de vleesketen tekort. Het kabinet erkent dat de huidige aanpak onvoldoende samenhang vertoont en dat verbeteringen nodig zijn bij zowel bedrijven als toezichthouders en de overheid.
