TOKIO – De Russische president Vladimir Poetin heeft de controle over alle zeven Russische dochterbedrijven van Japan Tobacco overgedragen aan een Russische onderneming. Daarmee raakt de ingreep niet alleen een van de grootste tabaksproducenten ter wereld, maar ook rechtstreeks de Japanse overheid. Het ministerie van Financiën in Tokio bezit ruim 37 procent van de aandelen van Japan Tobacco en ontvangt jaarlijks aanzienlijke dividendinkomsten van het concern. Nu Rusland de zeggenschap over een van de winstgevendste buitenlandse activiteiten heeft overgenomen, dreigt een deel van die inkomsten weg te vallen. Beleggers reageerden onmiddellijk: het aandeel Japan Tobacco verloor binnen twee handelsdagen meer dan dertig procent van zijn waarde.

De maatregel werd op donderdag 5 november aangekondigd en een dag later uitgebreid. Aanvankelijk kwamen vier Russische productiebedrijven onder tijdelijk beheer van de onderneming Industrial Assets te staan. Vervolgens voegde Poetin drie andere dochterbedrijven toe, waaronder ondernemingen die zich bezighouden met import, beheer en holdingactiviteiten. Daarmee vallen alle zeven Russische vestigingen van Japan Tobacco International onder Russische controle. Het concern blijft formeel eigenaar van de bezittingen, maar heeft de feitelijke zeggenschap over de dagelijkse bedrijfsvoering verloren.

Voor Japan is het een gevoelige financiële en diplomatieke tegenvaller. Japan Tobacco is geen gewoon particulier bedrijf. De Japanse staat is verreweg de grootste aandeelhouder en moet volgens de nationale wetgeving ten minste een derde van de aandelen in bezit houden. Daardoor hebben ontwikkelingen bij het concern directe gevolgen voor de waarde van het staatsbezit en mogelijk ook voor toekomstige inkomsten van de overheid.

Rusland goed voor kwart van de bedrijfswinst

De Russische activiteiten vormen een van de belangrijkste onderdelen van Japan Tobacco. Het bedrijf is met merken als Winston en Camel al jarenlang marktleider in Rusland en heeft daar een marktaandeel van ongeveer veertig procent. De zeven Russische dochterondernemingen vertegenwoordigen gezamenlijk circa tien procent van de wereldwijde omzet, maar leveren ongeveer een kwart van de aangepaste operationele winst van de groep.

Dat verschil verklaart waarom beleggers zo heftig reageerden. Rusland is voor Japan Tobacco een bijzonder winstgevende markt. Het wegvallen van de zeggenschap over die activiteiten kan daardoor veel zwaardere gevolgen hebben voor de toekomstige winst dan het aandeel in de totale omzet doet vermoeden.

Volgens de recentste bedrijfsgegevens vertegenwoordigen de Russische activiteiten op de geconsolideerde balans ongeveer 1,5 biljoen yen aan bezittingen. Omgerekend gaat het om circa 8,5 miljard euro. Daartegenover staan ongeveer 200 miljard yen aan verplichtingen. In de Russische ondernemingen bevindt zich bovendien een aanzienlijke hoeveelheid geld.

Japan Tobacco benadrukt dat de fabrieken voorlopig blijven produceren en dat de activiteiten niet zijn stilgelegd. Ook de ongeveer vierduizend werknemers blijven vooralsnog aan het werk. De nieuwe Russische beheerder heeft aangekondigd de productie en bestaande verplichtingen tegenover personeel en zakenpartners voort te zetten.

De grote vraag is echter wat er met de winst gebeurt. Zolang Japan Tobacco niet zelfstandig over zijn Russische ondernemingen kan beschikken, is onzeker of het concern toekomstige inkomsten nog naar Japan kan overmaken. Het bedrijf onderzoekt welke financiële gevolgen de maatregel heeft en welke mogelijkheden er zijn om de controle terug te krijgen.

Japanse overheid afhankelijk van dividendinkomsten

De Russische ingreep kan ook gevolgen krijgen voor de Japanse staatskas. De overheid bezit ongeveer 37 procent van Japan Tobacco en ontving volgens Reuters over het boekjaar dat in maart eindigde 156 miljard yen aan dividend. Daarmee vormt het bedrijf een terugkerende inkomstenbron voor de Japanse overheid.

Wanneer Japan Tobacco door het verlies van zijn Russische activiteiten structureel minder winst maakt, kan dat uiteindelijk gevolgen hebben voor de dividenduitkeringen. Dat risico is voor Tokio extra gevoelig omdat Japan al jarenlang kampt met een uitzonderlijk hoge staatsschuld, een vergrijzende bevolking en stijgende uitgaven aan sociale zekerheid, gezondheidszorg en defensie.

Het Internationaal Monetair Fonds verwacht dat de bruto Japanse overheidsschuld in 2026 ongeveer 203 procent van het bruto binnenlands product bedraagt. Daarmee behoort Japan tot de zwaarst schuldbelaste ontwikkelde economieën. De overheid beschikt weliswaar over een grote binnenlandse financieringsbasis en omvangrijke financiële bezittingen, maar moet ook rekening houden met oplopende rentelasten en structurele begrotingsdruk.

Het mogelijke verlies aan inkomsten uit Japan Tobacco komt daar bovenop. De financiële gevolgen mogen echter niet worden overschat. Zelfs wanneer de dividendinkomsten uit het concern fors teruglopen, betekent dit niet automatisch dat de Japanse staatsfinanciën als geheel in gevaar komen. Daarvoor is het dividend relatief beperkt ten opzichte van de totale omvang van de begroting.

De directe schade zit voorlopig vooral in de sterk gedaalde waarde van het aandelenbelang van de overheid en de onzekerheid over toekomstige winsten. Een lagere beurskoers leidt niet onmiddellijk tot een uitgave uit de staatskas, maar vermindert wel de marktwaarde van het staatsbezit.

Beurskoers keldert na Russische ingreep

Op de beurs in Tokio werd de onrust onmiddellijk zichtbaar. Japan Tobacco sloot donderdag 5 november, vlak voor de Russische aankondiging, nog op 7.769 yen per aandeel. Vrijdag volgde een koersdaling van negentien procent, waarna het aandeel maandag opnieuw de maximaal toegestane dagelijkse daling bereikte.

In twee handelsdagen verloor het aandeel daarmee meer dan dertig procent van zijn waarde. De verkoopdruk was zo groot dat de beurs van Tokio besloot de toegestane dagelijkse koersbeweging voor dinsdag aanzienlijk te verruimen. Daarmee wilde de beurs ruimte bieden om de grote hoeveelheid verkooporders te verwerken.

Voor de Japanse overheid betekent de koersval een forse vermindering van de marktwaarde van haar belang in het tabaksconcern. Die waardedaling staat los van de vraag hoeveel winst Japan Tobacco uiteindelijk verliest. Zolang de omvang van de financiële schade in Rusland niet is vastgesteld, blijft onzeker of de beursreactie de uiteindelijke gevolgen goed weerspiegelt.

Het bedrijf heeft aangekondigd de situatie te blijven volgen en nieuwe informatie te publiceren zodra duidelijk wordt wat de Russische maatregel betekent voor zijn financiële resultaten.

Tokio eist onmiddellijke teruggave

De Japanse regering heeft scherp gereageerd op de Russische beslissing. Kabinetssecretaris Minoru Kihara verklaarde dat Tokio formeel protest heeft aangetekend en onmiddellijke intrekking van de maatregel eist. Japanse diplomaten en hoge ambtenaren hebben hun bezwaren rechtstreeks bij de Russische autoriteiten overgebracht.

Minister van Economie, Handel en Industrie Ryosei Akazawa benadrukte dat Rusland de legitieme belangen van Japanse burgers en ondernemingen moet respecteren. Ook minister van Financiën Satsuki Katayama heeft aangegeven de ontwikkelingen nauwlettend te volgen en samen met andere ministeries en Japan Tobacco de gevolgen te beoordelen.

Het Kremlin heeft in de presidentiële decreten geen concrete verklaring gegeven voor de overname. Rusland beschikt sinds 2023 over een regeling waarmee bezittingen van ondernemingen uit landen die Moskou als onvriendelijk beschouwt, onder tijdelijk Russisch beheer kunnen worden geplaatst. Die maatregel werd ingevoerd als reactie op westerse sancties na de Russische invasie van Oekraïne.

Japan sloot zich in 2022 aan bij de economische sancties tegen Rusland en legde beperkingen op aan de uitvoer van bepaalde goederen en technologieën. Sindsdien zijn de politieke en economische betrekkingen tussen beide landen verder verslechterd.

Moskou nam eerder al de controle over Russische activiteiten van verschillende Europese ondernemingen. De ingreep bij Japan Tobacco past in die bredere ontwikkeling, waarbij buitenlandse bedrijven formeel eigenaar kunnen blijven maar in de praktijk hun zeggenschap verliezen.

Meer Japanse ondernemingen lopen risico

De zaak veroorzaakt ook onrust onder andere Japanse bedrijven die nog in Rusland actief zijn. Volgens eerdere berichtgeving van de South China Morning Post waren in september nog ruim tweehonderd Japanse ondernemingen op de Russische markt aanwezig.

Een deel van het Japanse bedrijfsleven trok zich na de invasie van Oekraïne terug. Autofabrikanten Toyota en Nissan beëindigden hun Russische productieactiviteiten, terwijl andere bedrijven besloten hun vestigingen aan te houden. Japan Tobacco bleef actief en behield daardoor een sterke positie op de Russische tabaksmarkt.

Die keuze leverde jarenlang aanzienlijke inkomsten op, maar maakt het concern nu bijzonder kwetsbaar. Anders dan bij een vrijwillige verkoop kan Japan Tobacco niet zelfstandig bepalen onder welke voorwaarden het zijn Russische ondernemingen verlaat of voortzet.

De maatregel vergroot de onzekerheid voor andere Japanse ondernemingen die nog bezittingen in Rusland hebben. Zij moeten rekening houden met de mogelijkheid dat Moskou ook hun activiteiten onder tijdelijk beheer plaatst, vooral wanneer de politieke spanningen verder oplopen.

De verhoudingen tussen beide landen staan bovendien onder druk door een langdurig territoriaal conflict over eilanden ten noorden van Japan. Ook de recente arrestatie van een Japanse journalist in Rusland op verdenking van spionage heeft tot diplomatieke spanningen geleid.

Voor Japan Tobacco is de belangrijkste vraag nu of het concern zijn Russische activiteiten uiteindelijk kan terugkrijgen. Voor de Japanse regering staat daarnaast de bescherming van haar financiële belang op het spel. De fabrieken draaien voorlopig door, maar wie over de winst kan beschikken en wanneer de zeggenschap eventueel wordt hersteld, is nog onduidelijk.