BAEXEM – Het oudste gedeelte van klooster Mariabosch in het Limburgse Baexem hoeft niet als gemeentelijk monument te worden beschermd en kan daardoor plaatsmaken voor nieuwbouw. De Raad van State heeft woensdag 11 november het hoger beroep van erfgoedvereniging Bond Heemschut afgewezen. De vereniging probeerde jarenlang het zogenoemde Oude Klooster uit 1877 te behouden, maar volgens de hoogste bestuursrechter mocht de gemeente Leudal het belang van de geplande zorgvoorzieningen zwaarder laten wegen. Bij behoud van het historische gebouw zouden slechts twintig appartementen kunnen worden gerealiseerd, tegenover veertig bij volledige vervanging van het middendeel.

De uitspraak betekent een nederlaag voor Bond Heemschut, dat sinds 2019 probeert te voorkomen dat een belangrijk deel van het voormalige kloostercomplex verloren gaat. Het gebouw uit 1877 vormt het oudste gedeelte van Mariabosch en maakt deel uit van een groter complex met een kloosterkapel uit 1933 en een poortgebouw uit 1954.

Verschillende onderdelen van het complex werden in 2012 aangewezen als gemeentelijk monument. Daaronder vallen de kloosterkapel, het poortgebouw, de Lourdesgrot, een tuinhuis in chaletstijl, de muur rond de kloostertuin en de bruggen over de beken. Het Oude Klooster kreeg destijds geen beschermde status, omdat al plannen bestonden om het middendeel te slopen en te vervangen door nieuwbouw.

Bond Heemschut vond dat besluit moeilijk te verenigen met de geschiedenis van het complex. Volgens de vereniging heeft juist het oudste gedeelte een grote cultuurhistorische betekenis en verdient het bescherming voor toekomstige generaties.

Van voormalig klooster naar zorglocatie

Mariabosch verloor in 2010 zijn oorspronkelijke functie als klooster. Sindsdien werd gezocht naar een nieuwe bestemming voor de gebouwen. Al in 2006 lagen er plannen voor woningbouw, maar die werden uiteindelijk niet uitgevoerd.

Later ontstond het plan om het complex te ontwikkelen tot een zorglocatie. Onderdeel daarvan is het Samen Zorgen Huis Leudal, dat sinds 2019 in de voormalige kloosterkapel is gevestigd. Het Oude Klooster staat ondertussen leeg.

Volgens het gemeentebestuur is herontwikkeling alleen financieel haalbaar wanneer het verouderde middendeel wordt vervangen door nieuwbouw. De bestaande constructie zou onvoldoende geschikt zijn voor een moderne zorgvoorziening en renovatie zou aanzienlijk duurder uitvallen dan vervangende nieuwbouw.

In het beoogde nieuwbouwgedeelte kunnen veertig appartementen worden gerealiseerd. Wanneer het historische gebouw behouden blijft, kunnen volgens de berekeningen van de gemeente hooguit twintig appartementen worden gebouwd.

Dat verschil vormt de kern van het juridische geschil. Volgens Leudal zijn de inkomsten uit twintig appartementen onvoldoende om de herontwikkeling van het gehele kloostercomplex financieel mogelijk te maken. De kosten zouden over aanzienlijk minder appartementen moeten worden verdeeld, waardoor de gemiddelde prijs per vierkante meter te hoog wordt.

Alternatief met 36 appartementen afgewezen

Bond Heemschut bestreed dat het behoud van het historische gebouw de herontwikkeling onmogelijk maakt. De erfgoedvereniging presenteerde een alternatief plan waarbij het Oude Klooster behouden zou blijven en toch 36 appartementen konden worden gerealiseerd.

Volgens de gemeente was dat voorstel echter niet uitvoerbaar. Delen van de beoogde bebouwing zouden terechtkomen in gebieden waar het omgevingsplan beperkingen oplegt. Het gaat onder meer om een veiligheidszone, een geurzone, een beschermingszone langs een watergang en gronden met een groenbestemming.

Tijdens de rechtszaak stelde de gemeente dat het alternatieve ontwerp niet binnen deze ruimtelijke voorwaarden past. Bond Heemschut wist volgens de Raad van State onvoldoende te onderbouwen waarom deze conclusie onjuist zou zijn.

De bestuursrechter gaat er daarom van uit dat bij behoud van het Oude Klooster maximaal twintig appartementen kunnen worden gerealiseerd.

Daarmee blijft volgens de Raad van State de financiële onderbouwing van de gemeente overeind. De herontwikkeling zou bij behoud van het historische gebouw zo sterk worden beperkt dat de toekomst van de volledige zorglocatie in gevaar komt.

Slechte bouwkundige staat speelt belangrijke rol

Naast de financiële gevolgen heeft ook de bouwkundige toestand van het klooster zwaar meegewogen.

Al in 2009 onderzocht Satijnplus Architecten of het volledige kloostergebouw behouden kon blijven. Het bureau concludeerde destijds dat de staat van het middendeel daarvoor onvoldoende was en adviseerde het gedeelte uit 1877 te slopen.

Een later rapport van DOOK erfgoedwerk, gedateerd 30 augustus 2024, bevestigde volgens de rechter de slechte bouwkundige toestand.

Bond Heemschut plaatste vraagtekens bij deze conclusies. Vertegenwoordigers van de vereniging verklaarden tijdens de behandeling dat de buitengevels bij een visuele inspectie nog in goede staat leken.

De Raad van State vindt dat onvoldoende om de bouwkundige onderzoeken terzijde te schuiven. Daarbij speelt ook mee dat renovatie van een beschermd monument aan aanvullende eisen kan worden gebonden, waardoor de kosten verder kunnen oplopen.

Volgens de gemeente zou het vasthouden aan behoud van het Oude Klooster bovendien kunnen betekenen dat de betrokken zorgaanbieder vertrekt wanneer onvoldoende appartementen kunnen worden gerealiseerd.

Bond Heemschut heeft volgens de rechter niet aannemelijk gemaakt dat deze gevolgen onjuist zijn.

Erfgoedwaarde erkend, maar niet doorslaggevend

Een belangrijk onderdeel van de uitspraak betreft de vraag hoeveel bescherming cultuurhistorisch waardevolle gebouwen kunnen krijgen wanneer andere maatschappelijke belangen in het geding zijn.

De gemeente Leudal erkent dat het historische kloostercomplex cultuurhistorische waarde heeft. Die waarde staat volgens de Raad van State ook niet ter discussie.

Toch betekent dat niet automatisch dat ieder historisch onderdeel als gemeentelijk monument moet worden aangewezen.

De Erfgoedverordening Leudal 2018 bepaalt dat aanwijzing achterwege kan blijven wanneer een eigenaar daardoor aantoonbaar onevenredig financieel wordt benadeeld of wanneer de mogelijkheden om een gebouw te gebruiken of te ontwikkelen te sterk worden beperkt.

De gemeente beroept zich op deze uitzonderingsbepaling.

Bond Heemschut vond dat de gemeente onvoldoende zorgvuldig had gehandeld, onder meer omdat geen afzonderlijke cultuurhistorische waardebepaling volgens het gebruikelijke puntensysteem was uitgevoerd.

De Raad van State volgt dat bezwaar niet. Omdat de cultuurhistorische waarde al wordt erkend en de gemeente de monumentenstatus afwijst vanwege de gevolgen voor de herontwikkeling, zou een aanvullende puntentoekenning volgens de rechter niet tot een andere beslissing hebben geleid.

Ook het verwijt dat de vereniging onvoldoende gelegenheid had gekregen om haar alternatieve plannen toe te lichten, wordt verworpen. Volgens de Raad van State kon Heemschut haar standpunten schriftelijk indienen en tijdens de bezwaarprocedure mondeling toelichten.

Jarenlange juridische strijd eindigt zonder monumentenstatus

De procedure begon op 1 juni 2019, toen Bond Heemschut de gemeente verzocht het Oude Klooster alsnog als monument aan te wijzen.

Het college wees dat verzoek op 22 december 2020 af. Na bezwaar bleef de gemeente in februari 2022 bij die beslissing, zij het met een aangepaste motivering.

De rechtbank Limburg stelde Bond Heemschut in april 2025 op een procedureel punt in het gelijk. Volgens de rechtbank was het gemeentelijke besluit aanvankelijk onvoldoende gemotiveerd.

Omdat de gemeente de gebreken gedurende de procedure voldoende had hersteld, liet de rechtbank de rechtsgevolgen van de afwijzing echter in stand. Het Oude Klooster kreeg daardoor alsnog geen monumentenstatus.

Bond Heemschut ging tegen dat onderdeel van de uitspraak in hoger beroep. De Raad van State heeft nu definitief geoordeeld dat de rechtbank de afwijzing terecht in stand heeft gelaten.

Daarbij wegen volgens de hoogste bestuursrechter niet alleen de financiële belangen van de eigenaar mee, maar ook volkshuisvesting, leefbaarheid en de beschikbaarheid van zorgvoorzieningen. Het behoud van de andere beschermde onderdelen van het kloostercomplex kan volgens de gemeente eveneens in gevaar komen wanneer de volledige herontwikkeling wordt geblokkeerd.

Het hoger beroep van Bond Heemschut is ongegrond verklaard. De gemeente hoeft de proceskosten van de vereniging niet te vergoeden.

De uitspraak maakt duidelijk dat Leudal het Oude Klooster niet als gemeentelijk monument hoeft aan te wijzen. Daarmee verdwijnt een belangrijke juridische belemmering voor de geplande vervanging van het historische middendeel. Een afzonderlijke vergunning voor eventuele sloop- en bouwwerkzaamheden wordt met deze uitspraak echter niet verleend.