ROTTERDAM – Terwijl automobilisten steeds meer betalen voor benzine en diesel, hebben Nederlandse olieraffinaderijen volgens nieuw onderzoek in vijf maanden tijd ongeveer 1,7 miljard euro aan extra winst behaald. Sinds het uitbreken van de oorlog tegen Iran en de afsluiting van de Straat van Hormuz zijn de marges op de verwerking van ruwe olie explosief gestegen. Onderzoeksbureau Profundo berekende in opdracht van Oxfam Novib dat raffinaderijen in Nederland tussen maart en juli 2026 gemiddeld 11 miljoen euro per dag extra verdienden. De gemiddelde raffinagemarge steeg met maar liefst 156 procent. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) bevestigt dat de grootste extra marges niet bij tankstations, maar hoger in de olieketen terechtkomen.
De resultaten van het onderzoek, dat op 3 november werd gepubliceerd, richten de aandacht op de grote raffinaderijen in de Rotterdamse haven en Zeeland. Het gaat onder meer om Shell Pernis, BP Europoort, ExxonMobil Botlek, Zeeland Refinery in Vlissingen en raffinageactiviteiten van Vitol en Gunvor in Europoort. Nederland heeft dankzij zijn havens en omvangrijke industriële infrastructuur een belangrijke positie op de Europese brandstofmarkt. Volgens het ministerie van Financiën is de Nederlandse raffinagesector goed voor ongeveer tien procent van de totale Europese raffinageproductie.
Die positie blijkt bijzonder winstgevend nu de oorlog in het Midden-Oosten de internationale handel in olie en brandstoffen heeft ontregeld. Nadat de Verenigde Staten en Israël eind februari militaire aanvallen op Iran begonnen, raakte het scheepvaartverkeer door de Straat van Hormuz ernstig verstoord. Via deze strategische zeestraat werd voorheen een belangrijk deel van de mondiale olie- en gasvoorziening vervoerd. Ook raffinaderijen en brandstofinstallaties in het Midden-Oosten werden door de oorlog getroffen.
Het resultaat was niet alleen een stijging van de prijs van ruwe olie. Vooral de prijzen van geraffineerde producten als diesel en kerosine liepen sterk op. Raffinaderijen buiten het getroffen gebied konden daardoor hogere prijzen vragen voor hun producten. Nederlandse bedrijven profiteerden van de schaarste, terwijl consumenten en transportbedrijven de gevolgen van de hogere brandstofprijzen ondervonden.
Raffinagemarge stijgt van 6,3 naar 16,2 cent per liter
De cijfers van Profundo laten zien hoe uitzonderlijk de ontwikkeling is. In de vijf maanden voorafgaand aan de afsluiting van de Straat van Hormuz bedroeg de gemiddelde raffinagemarge 6,3 cent per liter verwerkt eindproduct. In de periode daarna steeg deze naar 16,2 cent per liter. Het verschil van 9,9 cent betekent een stijging van bijna 156 procent.
Voor de berekeningen gebruikte Profundo gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek en de brandstofprijzenmonitor van de ACM. De onderzoekers vergeleken de marktprijzen van ruwe olie met de groothandelsprijzen van geraffineerde producten. Daarbij werden niet alleen benzine en diesel meegenomen, maar ook kerosine, nafta en andere olieproducten.
Uit de berekeningen blijkt dat de Nederlandse raffinagesector ongeveer 335 miljoen euro per maand aan extra marge behaalde bij een gelijkblijvend productievolume. Over de vijf maanden van maart tot en met juli komt dat neer op 1,677 miljard euro.
Daarbovenop profiteerden de raffinaderijen van een hogere productie. De maandelijkse productie steeg met 5,7 procent, waardoor volgens Profundo nog eens ongeveer 32 miljoen euro per maand aan aanvullende marge kon worden verdiend.
Vooral de productie van benzine en kerosine nam toe. De benzineproductie steeg met bijna vijftig procent en de kerosineproductie met ruim 23 procent. Opvallend genoeg daalde de productie van diesel juist met 8,8 procent, terwijl diesel door de internationale tekorten relatief duur bleef.
De genoemde bedragen zijn ramingen op basis van marktprijzen, marges en productievolumes. Het gaat niet om door afzonderlijke raffinaderijen gepubliceerde nettowinsten. Kosten voor onder meer energie, transport, personeel en onderhoud zijn niet volledig in deze berekening verwerkt. Het kabinet heeft bovendien geen inzicht in alle bedrijfsspecifieke contracten. De werkelijke extra nettowinst kan daardoor afwijken.
Shell bevestigt uitzonderlijk hoge raffinagemarges
Dat de raffinagesector uitzonderlijk goede zaken doet, blijkt ook uit de kwartaalcijfers van Shell. Het olieconcern meldde op 29 oktober een aangepaste kwartaalwinst van 10,8 miljard dollar over het derde kwartaal van 2026. Shell wees daarbij zelf op de uitzonderlijk hoge raffinagemarges als belangrijke verklaring voor de resultaten.
De wereldwijde indicatieve raffinagemarge van Shell steeg van 24 dollar per vat in het tweede kwartaal naar 42 dollar per vat in het derde kwartaal. Dat is een stijging van 75 procent in slechts drie maanden.
De divisie Chemicals & Products, waaronder raffinage en handel vallen, zag de aangepaste winst toenemen van ongeveer 2,9 miljard dollar in het tweede kwartaal naar 3,9 miljard dollar in het derde kwartaal. De hogere marges op olieproducten leverden volgens de eigen kwartaalrapportage een positieve bijdrage van circa 1,1 miljard dollar aan het resultaat.
Deze bedragen hebben betrekking op de wereldwijde activiteiten van Shell en kunnen niet worden toegeschreven aan uitsluitend de raffinaderij in Pernis. Ze bevestigen wel dat de internationale raffinageactiviteiten van het concern sterk profiteren van de uitzonderlijke marktomstandigheden.
Ook andere grote olieconcerns rapporteerden aanzienlijk hogere winsten. Volgens een eerdere analyse van Oxfam verdubbelde de gezamenlijke winst van Chevron, Shell, BP, Eni, ExxonMobil en TotalEnergies van 23 miljard dollar in het eerste kwartaal naar 45 miljard dollar in het tweede kwartaal van 2026.
Tankstations verdienen nauwelijks extra
Een opvallende uitkomst van het onderzoek is dat tankstations niet dezelfde winstontwikkeling laten zien als raffinaderijen. Hoewel consumenten aan de pomp veel meer betalen, profiteren de exploitanten van tankstations gemiddeld nauwelijks van die hogere prijzen.
Volgens Profundo steeg de gemiddelde marge op diesel bij tankstations met 24 procent, maar daalde de marge op benzine met 10,5 procent. Tegelijkertijd werden minder liters verkocht. De maandelijkse dieselafzet nam met 8,5 procent af en die van benzine met 1,6 procent.
Per saldo berekenden de onderzoekers voor tankstations geen extra winst sinds de afsluiting van de Straat van Hormuz. Bij benzine namen de marges zelfs af.
Dat beeld sluit aan bij de bevindingen van de ACM. De markttoezichthouder constateerde eerder dat er geen duidelijke aanwijzingen waren voor structureel hogere gemiddelde winstmarges bij tankstations. De belangrijkste stijgingen vonden plaats bij de winning van ruwe olie en de verwerking daarvan in raffinaderijen.
Voor automobilisten maakt dat onderscheid weinig verschil. Zij betalen uiteindelijk de prijs die ontstaat uit de kosten en marges in de volledige olieketen, vermeerderd met accijnzen en btw.
De hogere dieselprijs raakt bovendien niet alleen automobilisten, maar ook transportbedrijven, landbouwbedrijven en andere ondernemingen die afhankelijk zijn van diesel. Hogere transportkosten kunnen vervolgens doorwerken in de prijzen van goederen en diensten.
Kabinet erkent hogere marges, maar wil geen nationale heffing
De sterk gestegen winsten hebben de discussie over een extra belasting op oorlogswinsten opnieuw aangewakkerd. Oxfam Novib wil dat bedrijven die uitzonderlijk profiteren van de geopolitieke crisis een aanvullende bijdrage leveren aan de overheid.
Klimaatexpert Hilde Stroot van Oxfam Novib vindt het moeilijk te verdedigen dat raffinaderijen extra verdienen terwijl huishoudens worden geconfronteerd met hogere energie- en brandstofkosten. De organisatie roept minister van Financiën Eelco Heinen op een nieuwe overwinstbelasting in te voeren, bij voorkeur in Europees verband.
Nederland voerde tijdens de energiecrisis van 2022 al een tijdelijke solidariteitsbijdrage in voor de fossiele energiesector. Die heffing leverde in totaal ongeveer 2,7 miljard euro op. Raffinaderijen betaalden daarvan 325 miljoen euro.
In september liet minister Heinen de Tweede Kamer weten dat een vergelijkbare heffing over 2026 naar schatting tussen de 500 en 700 miljoen euro zou kunnen opleveren wanneer deze met terugwerkende kracht vanaf 1 januari wordt ingevoerd.
Wanneer een dergelijke belasting pas vanaf 1 oktober zou gelden, berekende het ministerie een mogelijke opbrengst van 125 tot 175 miljoen euro voor de laatste maanden van het jaar. Het kabinet benadrukte daarbij dat het om zeer onzekere ramingen gaat, omdat de belastingopbrengst afhankelijk is van de daadwerkelijke bedrijfswinsten en de ontwikkeling van de raffinagemarges.
Vooralsnog kiest het kabinet niet voor een afzonderlijke nationale heffing. Heinen wijst op juridische problemen, mogelijke gevolgen voor investeringen en het feit dat bedrijfswinsten al onder de reguliere vennootschapsbelasting vallen. Volgens het kabinet kan een eenzijdige Nederlandse maatregel bovendien nadelig uitpakken voor de concurrentiepositie van raffinaderijen die op de Europese markt actief zijn.
De regering geeft daarom de voorkeur aan een Europese aanpak. Begin oktober kondigde de Europese Commissie aan de mogelijkheden voor een nieuwe belasting op uitzonderlijke energiebedrijfswinsten verder te onderzoeken. Een concreet Europees belastingvoorstel is daar nog niet uit voortgekomen.
Raffinagemarges liggen ruim boven historisch gemiddelde
Hoe uitzonderlijk de situatie is, blijkt uit cijfers die het ministerie van Financiën eerder aan de Tweede Kamer verstrekte. De zogenoemde crack spread, het verschil tussen de prijs van ruwe olie en de waarde van de daaruit geproduceerde brandstoffen, bedroeg in 2026 volgens de toen gebruikte berekening gemiddeld 26,90 dollar per vat.
In 2025 was dat nog 12,13 dollar. Zelfs tijdens de energiecrisis van 2022 lag de berekende marge met 11,30 dollar aanzienlijk lager. Het ministerie becijferde dat het gemiddelde over de voorafgaande tien jaar ongeveer 6,30 dollar per vat bedroeg.
Daarmee lag de indicatieve raffinagemarge in 2026 ruim vier keer zo hoog als dat historische gemiddelde. De vergelijking onderstreept hoe sterk de internationale schaarste de inkomstenmogelijkheden voor raffinaderijen heeft veranderd.
Tegelijkertijd waarschuwen zowel het ministerie als Profundo dat dergelijke marges geen volledig beeld geven van de gerealiseerde nettowinst. Raffinaderijen kopen olie deels in via langlopende contracten en hebben te maken met wisselende kosten, productievolumes en investeringen.
Het onderzoek van Profundo laat bovendien zien dat de raffinagemarges vanaf begin oktober weer sterk begonnen te dalen. De berekende 11 miljoen euro extra per dag mag daarom niet zonder meer worden doorgetrokken naar alle maanden van de rest van 2026.
Van de geraamde 1,7 miljard euro aan extra marge heeft ongeveer 40 procent betrekking op brandstoffen voor eindgebruik in Nederland, waaronder wegvervoer, scheepvaart en luchtvaart. De overige productie wordt grotendeels geëxporteerd. Nederland fungeert daarmee niet alleen als afzetmarkt, maar ook als belangrijke leverancier voor andere Europese landen.
De cijfers leggen een groot verschil bloot tussen de financiële gevolgen van de oorlog voor verschillende partijen. Waar consumenten, transporteurs en bedrijven hogere prijzen betalen, zijn de marges bij raffinaderijen uitzonderlijk gestegen. Of een deel van die extra opbrengsten via een nieuwe belasting terugvloeit naar de samenleving, blijft vooralsnog een politieke keuze.
