DEN HAAG – De VVD gaat in de Eerste Kamer toch voor het Belastingplan 2027 stemmen, terwijl de partij donderdag 12 november in de Tweede Kamer nog fel tegen hetzelfde voorstel stemde. Dat heeft VVD-fractievoorzitter Tanja Klip-Martin dinsdagmiddag 17 november bekendgemaakt. Een woordvoerder van de partij heeft het besluit bevestigd. Daarmee lijkt het veelbesproken belastingplan alsnog verzekerd van voldoende steun in de senaat. De opmerkelijke koerswijziging komt slechts enkele dagen nadat een conflict over de belasting op vermogen het kabinet-Jetten bijna ten val bracht.

De aankondiging maakt een voorlopig einde aan de onzekerheid over de politieke toekomst van het belastingplan. Vorige week stemde de Tweede Kamer met de kleinst mogelijke meerderheid van 76 tegen 74 stemmen in met de gewijzigde belastingvoorstellen voor 2027. Dat gebeurde zonder steun van coalitiepartij VVD, die zich fel verzette tegen een afspraak van D66 en CDA met de oppositiepartijen PRO en Volt.

Vooral de verhoging van de belastingdruk op vermogen was voor de liberalen onacceptabel. De VVD vond dat daarmee werd afgeweken van de afspraken binnen de coalitie en dat ondernemers en vermogende Nederlanders opnieuw met hogere lasten werden geconfronteerd.

VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans waarschuwde voorafgaand aan de stemming dat zijn partij tegen het volledige belastingplan zou stemmen wanneer het voorstel van PRO en Volt werd aangenomen. Toen de Tweede Kamer daarmee instemde, hield hij woord.

VVD stemt tegen zichzelf

De gang van zaken was uitzonderlijk. Een regeringspartij die tegen het belastingplan van haar eigen kabinet stemt, brengt de politieke verhoudingen ernstig onder druk. Zeker omdat de VVD met Eelco Heinen ook de minister van Financiën levert die verantwoordelijk is voor de uitvoering en verdediging van de belastingmaatregelen.

Toch lijkt de Eerste Kamerfractie van de VVD nu een andere afweging te maken.

Volgens Klip-Martin zullen de VVD-senatoren het belastingplan steunen wanneer het later dit jaar in de Eerste Kamer in stemming wordt gebracht. Daarmee kiest de senaatsfractie voor een andere koers dan de partijgenoten in de Tweede Kamer.

Dat is staatsrechtelijk mogelijk. Eerste Kamerleden hebben een zelfstandig mandaat en zijn niet verplicht dezelfde stem uit te brengen als hun partijgenoten in de Tweede Kamer.

De Eerste Kamer beoordeelt wetsvoorstellen onder meer op uitvoerbaarheid, rechtmatigheid en de gevolgen voor de samenleving. Anders dan de Tweede Kamer kan de senaat een wetsvoorstel niet zelf wijzigen. Senatoren kunnen alleen voor of tegen stemmen.

De aankondiging van Klip-Martin betekent overigens nog niet dat het belastingplan formeel is aangenomen. De daadwerkelijke stemming in de Eerste Kamer moet nog plaatsvinden.

Miljard extra belasting op vermogen

De politieke strijd draait vooral om een aanpassing van het belastingplan die door PRO en Volt werd voorgesteld en door D66 en CDA werd gesteund.

Daarbij wordt ongeveer één miljard euro aan belastingdruk verschoven van arbeid naar vermogen. Het uitgangspunt is dat mensen die werken minder inkomstenbelasting betalen, terwijl mensen met grotere vermogens een hogere belastingrekening krijgen.

Voor de VVD is dat een principieel gevoelig onderwerp. De partij verzet zich al langer tegen hogere belastingen op vermogen, omdat deze volgens haar schadelijk kunnen zijn voor het ondernemersklimaat en investeringen in Nederland.

D66 en CDA redeneerden juist dat zonder tegemoetkomingen aan de linkse oppositie onvoldoende steun zou ontstaan voor het belastingplan. Het minderheidskabinet beschikt zelf niet over een meerderheid in de Tweede of Eerste Kamer en is daarom afhankelijk van oppositiepartijen.

Dat D66 en CDA zonder instemming van de VVD afspraken maakten met PRO en Volt, veroorzaakte grote woede binnen de liberale partij.

De VVD voelde zich gepasseerd en sprak van een ernstige aantasting van het vertrouwen tussen de coalitiepartners.

Vier dagen crisisoverleg

Na de stemming van donderdag ontstond een politieke crisis die vier dagen duurde. Premier Rob Jetten, VVD-leider Dilan Yeşilgöz en vertegenwoordigers van het CDA voerden langdurig overleg over de toekomst van het minderheidskabinet.

Yeşilgöz noemde de samenwerking vrijdag zelfs een mislukt experiment. De VVD wilde dat de politieke balans werd hersteld en dat het kabinet zich nadrukkelijker op rechtse partijen zou richten bij het zoeken naar steun.

Er werd gesproken over een mogelijke uitbreiding van de coalitie en zelfs over de vraag of de partijen nog wel samen verder konden.

Maandagavond 16 november werd duidelijk dat D66, VVD en CDA toch besloten bij elkaar te blijven. Volgens de coalitiepartners is het onderlinge vertrouwen hersteld en moet de samenwerking voortaan anders worden georganiseerd.

Tijdens een persconferentie op dinsdagochtend erkende Jetten dat de onderhandelingen met oppositiepartijen onvoldoende gestructureerd waren verlopen. De premier wil voortaan duidelijker kiezen met welke partijen afspraken worden gemaakt.

Daarbij krijgt Sybrand Buma, vicepresident van de Raad van State en voormalig CDA-leider, een adviserende rol. Hij moet helpen bij het vinden van een werkwijze waarmee het minderheidskabinet meer voorspelbare steun voor begrotingen en belastingvoorstellen kan organiseren.

VVD haalt politieke angel uit belastingcrisis

Met de aangekondigde steun van de VVD-senatoren lijkt een belangrijk probleem voor het kabinet opgelost.

Zonder de VVD was het onzeker of het Belastingplan 2027 in de Eerste Kamer voldoende stemmen zou krijgen. De partijen die het voorstel in de Tweede Kamer steunden, beschikken in de senaat niet gezamenlijk over een meerderheid.

De negen VVD-senatoren kunnen dat verschil maken. Door hun steun lijkt het voorstel nu wel op voldoende stemmen te kunnen rekenen.

Voor premier Jetten betekent dit dat het kabinet een belangrijke stap zet naar financiële duidelijkheid voor 2027. Het belastingplan bevat immers niet alleen de omstreden vermogensmaatregelen, maar ook wijzigingen in de inkomstenbelasting en andere fiscale regelingen die vanaf 1 januari moeten ingaan.

Een afwijzing in de Eerste Kamer zou bovendien problemen kunnen opleveren voor de Belastingdienst, die de nieuwe tarieven tijdig moet verwerken.

Dat de VVD-senatoren bereid zijn het plan te steunen, maakt de politieke tegenstelling binnen de partij echter niet minder opvallend.

Nog geen vijf dagen geleden stelde de Tweede Kamerfractie dat het gewijzigde belastingplan onacceptabel was. Inmiddels zegt de Eerste Kamerfractie hetzelfde voorstel wel te zullen goedkeuren.

Politieke geloofwaardigheid VVD onder druk

De verschillende standpunten roepen de vraag op hoe de VVD haar kiezers en achterban gaat uitleggen dat de partij in de ene Kamer tegen een belastingvoorstel stemt en in de andere Kamer hetzelfde voorstel helpt aannemen.

Formeel zijn beide fracties onafhankelijk, maar politiek wordt de VVD wel als één partij beoordeeld.

Vooral onder ondernemers en partijleden die zich zorgen maken over de verhoging van vermogensbelastingen kan het besluit vragen oproepen. Het gewijzigde belastingplan blijft immers inhoudelijk overeind.

Tegelijkertijd kan de Eerste Kamerfractie betogen dat het voorkomen van bestuurlijke en fiscale onzekerheid zwaarder weegt dan het afwijzen van een afzonderlijk onderdeel van het voorstel. Een dergelijke motivatie is echter niet hetzelfde als instemming met alle belastingmaatregelen.

Ook binnen de oppositie blijft de kritiek op de VVD aanhouden. PVV-leider Geert Wilders sprak dinsdag van een totale afgang voor Yeşilgöz en de liberalen. Mona Keijzer vindt dat de VVD tijdens de crisis onvoldoende heeft binnengehaald.

Vanuit PRO en Volt klinkt juist de hoop dat de VVD voortaan constructiever zal samenwerken met partijen buiten de coalitie.

De situatie illustreert hoe ingewikkeld de verhoudingen binnen het minderheidskabinet zijn geworden. De VVD kan zich in de Tweede Kamer tegen bepaalde belastingmaatregelen verzetten, maar tegelijkertijd afhankelijk blijven van het compromis dat nodig is om het kabinet overeind te houden.

Met de aankondiging van de Eerste Kamerfractie is de onmiddellijke dreiging voor het Belastingplan 2027 sterk verminderd. De politieke gevolgen van de tegenstrijdige VVD-standpunten zijn daarmee nog niet verdwenen.

Het kabinet kan voorlopig verder, maar de komende begrotings- en belastingonderhandelingen moeten uitwijzen of het herstelde vertrouwen tussen D66, VVD en CDA daadwerkelijk standhoudt.