DEN HAAG – Het minderheidskabinet van premier Rob Jetten staat voor een ernstige politieke crisis. VVD-leider Dilan Yeşilgöz heeft woensdagavond 11 november openlijk de voortzetting van de coalitie ter discussie gesteld nadat D66 en CDA zonder instemming van de VVD een belastingakkoord sloten met oppositiepartijen PRO en Volt. Volgens Yeşilgöz is het akkoord in strijd met het coalitieakkoord en moet de samenwerking fundamenteel worden herzien wanneer haar coalitiepartners donderdag voor het voorstel stemmen. D66 en CDA weigeren echter hun afspraken terug te draaien. Premier Jetten heeft inmiddels zijn deelname aan Europees overleg in Dublin afgezegd om donderdagochtend bij het ingelaste debat in de Tweede Kamer aanwezig te kunnen zijn.

De politieke verhoudingen veranderden woensdagavond ingrijpend toen Yeşilgöz na urenlang crisisoverleg met de VVD-top voor de camera's verscheen. De partijleider maakte duidelijk dat haar vertrouwen in de coalitiepartners ernstige schade heeft opgelopen.

"We zijn hierdoor overvallen. En het is een slechte deal", verklaarde Yeşilgöz tijdens een persmoment bij het ministerie van Defensie. Volgens haar gaat het belastingvoorstel rechtstreeks tegen de afspraken in die D66, VVD en CDA bij de vorming van het kabinet hebben gemaakt.

De VVD-leider kondigde aan dat zij na de stemmingen een gesprek wil over een "fundamentele reset" van de samenwerking wanneer D66 en CDA daadwerkelijk voor het belastingvoorstel stemmen.

Wat die reset precies inhoudt, liet Yeşilgöz in het midden. Wel maakte zij duidelijk dat het voor de VVD de vraag is of de samenwerking onder deze omstandigheden kan worden voortgezet.

Daarmee is het conflict niet langer uitsluitend een meningsverschil over belastingen. Ook het onderlinge vertrouwen tussen de drie regeringspartijen staat inmiddels ter discussie.

D66 en CDA weigeren belastingakkoord terug te draaien

De aanleiding voor de crisis is het akkoord dat D66 en CDA woensdag sloten met PRO en Volt. De vier partijen willen jaarlijks ongeveer 1 miljard euro extra belasting ophalen bij mensen met hoge inkomsten uit vermogen. Met de opbrengsten moet de inkomstenbelasting voor werkenden worden verlaagd.

Het voorstel is een afgezwakte versie van de oorspronkelijke plannen van PRO en Volt, die aanvankelijk 1,5 miljard euro extra wilden ophalen bij vermogenden.

Voor de VVD is ook het compromis onacceptabel. De liberalen vinden dat hogere belastingen op vermogen schadelijk kunnen zijn voor ondernemers, investeerders en het vestigingsklimaat.

Yeşilgöz stelt bovendien dat D66 en CDA met hun handelwijze het coalitieakkoord schenden. Volgens de VVD is de partij pas ingelicht toen de onderhandelingen met de oppositie vrijwel waren afgerond.

D66 en CDA bestrijden die lezing. Volgens beide partijen is de VVD gedurende de onderhandelingen wel degelijk op de hoogte gehouden.

De twee coalitiepartners hebben woensdagavond bovendien laten weten niet opnieuw te willen onderhandelen. Zij blijven achter het akkoord staan en zijn van plan donderdag voor de belastingwijziging te stemmen.

Dat maakt de situatie bijzonder ingewikkeld. Yeşilgöz verlangt een fundamentele herziening van de samenwerking als het voorstel wordt aangenomen, terwijl D66 en CDA inmiddels publiekelijk hebben bevestigd dat zij hun steun niet intrekken.

De partijen hebben daarmee standpunten ingenomen die moeilijk met elkaar te verenigen zijn.

Premier Jetten zegt reis naar Ierland af

De ernst van de politieke situatie blijkt ook uit de gewijzigde agenda van premier Rob Jetten. De minister-president zou donderdag en vrijdag deelnemen aan overleg met Europese regeringsleiders in Dublin, maar heeft zijn reis afgezegd.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst blijft Jetten vanwege de actuele politieke situatie in Nederland. De Tweede Kamer heeft hem gevraagd donderdag aanwezig te zijn bij het vervolg van het debat over het Belastingplan 2027.

Dat debat begint om 10.15 uur.

De aanwezigheid van de premier is politiek van betekenis. Het gaat inmiddels niet meer alleen om de inhoud van enkele belastingmaatregelen, maar ook om de vraag of de drie regeringspartijen nog voldoende vertrouwen in elkaar hebben om samen verder te regeren.

Jetten moet uitleggen hoe hij aankijkt tegen het akkoord van D66 en CDA met de oppositie en hoe hij de samenwerking binnen zijn kabinet denkt voort te zetten.

Ook VVD-minister van Financiën Eelco Heinen bevindt zich in een ongemakkelijke positie. Hij is verantwoordelijk voor het belastingplan, maar twee coalitiepartijen willen een belangrijke wijziging doorvoeren waarmee zijn eigen partij niet instemt.

Vandaag moet blijken of coalitie overeind blijft

Na het debat volgen donderdagmiddag de stemmingen over het belastingplan en de ingediende wijzigingen.

Daarbij ligt een opvallende situatie op tafel. D66 en CDA hebben met PRO en Volt voldoende steun georganiseerd om het belastingplan verder te brengen. De twee oppositiepartijen hebben toegezegd het volledige plan te steunen wanneer hun belastingwijziging wordt aangenomen.

De VVD kan tegen het amendement stemmen, terwijl D66 en CDA het juist steunen. Bij de vorming van het minderheidskabinet hebben de drie partijen ruimte afgesproken om onder bepaalde omstandigheden verschillend te stemmen.

Dat biedt een mogelijke uitweg uit het inhoudelijke conflict. Maar Yeşilgöz heeft duidelijk gemaakt dat de kwestie voor haar verder gaat dan alleen de uitslag van een stemming.

Zij stelt ook de manier waarop coalitiepartners met elkaar omgaan ter discussie.

Daarmee draait de crisis om twee fundamentele vragen: mogen regeringspartijen zonder instemming van hun coalitiepartners ingrijpende belastingafspraken maken met de oppositie, en kan een kabinet blijven functioneren wanneer een van de drie partijen het vertrouwen in die samenwerking openlijk ter discussie stelt?

Voorlopig heeft Yeşilgöz niet formeel aangekondigd dat de VVD het kabinet zal verlaten. Evenmin hebben D66 en CDA aangegeven dat zij bereid zijn hun belastingakkoord op te geven.

Het kabinet is dus nog niet gevallen, maar de politieke verhoudingen zijn ernstig verslechterd. Het Kamerdebat en de stemmingen van donderdag 12 november moeten duidelijk maken of het conflict binnen de bestaande coalitieafspraken kan worden opgelost, of dat een afzonderlijk crisisoverleg over de toekomst van het minderheidskabinet noodzakelijk wordt.