DEN HAAG – Een 69-jarige man die een kwetsbare medebewoonster van een Rotterdams verpleeghuis heeft aangerand en mishandeld, krijgt tbs met dwangverpleging omdat geen enkele reguliere zorginstelling bereid is hem op te nemen. Het gerechtshof in Den Haag vindt dat de man door ernstig hersenletsel volledig ontoerekeningsvatbaar is en eigenlijk thuishoort in een gespecialiseerde zorginstelling. Maar liefst 32 instellingen werden benaderd om hem op te nemen, zonder resultaat. Het hof spreekt in zijn uitspraak van vrijdag 20 november van een ernstige tekortkoming in het Nederlandse stelsel van verplichte zorg, waardoor rechters soms gedwongen zijn een zwaardere maatregel op te leggen dan vanuit medisch en persoonlijk oogpunt wenselijk is.
De zaak draait om gebeurtenissen op 19 december 2022 in een verpleeghuis in Rotterdam. Zowel de verdachte als het slachtoffer verbleef daar vanwege niet-aangeboren hersenletsel. De vrouw had afasie, een taalstoornis waardoor zij zich nauwelijks met woorden kon uitdrukken. Zij communiceerde voornamelijk door middel van gebaren en korte geluiden.
Volgens het hof maakte de verdachte misbruik van haar kwetsbare situatie door haar op haar eigen kamer seksueel aan te randen en lichamelijk geweld te gebruiken. Het incident werd ontdekt nadat medewerkers de vrouw huilend en zichtbaar in paniek op de gang aantroffen.
Kwetsbare vrouw in eigen kamer aangevallen
Op de bewuste dag verbleef de man volgens camerabeelden ruim een halfuur in de kamer van de vrouw. Kort nadat hij de kamer had verlaten, kwam zij hevig geëmotioneerd naar buiten. Medewerkers zagen dat zij verwondingen aan haar gezicht had en met gebaren probeerde duidelijk te maken wat er was gebeurd.
De vrouw wees herhaaldelijk naar haar gezicht en schaamstreek en maakte bewegingen waarmee zij aangaf te zijn geslagen en ongewenst te zijn aangeraakt. Ook wees zij naar de kamer van de verdachte. Omdat zij door haar hersenletsel nauwelijks kon spreken, waren deze gebaren voor de onderzoekers van groot belang.
Het hof heeft uitgebreid onderzocht hoe betrouwbaar die verklaringen waren. Daarbij speelde mee dat de vrouw haar gebaren op verschillende momenten op vrijwel dezelfde manier herhaalde, zowel tegenover medewerkers als tijdens een later verhoor door speciaal opgeleide rechercheurs.
De verklaring werd bovendien ondersteund door camerabeelden, aangetroffen verwondingen en DNA-onderzoek. Onder de nagels van de verdachte werden biologische sporen gevonden waarvan het DNA overeenkwam met dat van het slachtoffer.
Volgens het hof staat daarmee vast dat de man de vrouw seksueel heeft aangerand en mishandeld. De rechters benadrukken dat zij juist in haar eigen kamer, binnen een beschermde woonomgeving, veilig had moeten kunnen zijn.
Vrijspraak voor poging tot verkrachting
De man werd aanvankelijk ook beschuldigd van een poging tot verkrachting. Daarvoor vindt het hof echter onvoldoende bewijs.
Hoewel de omstandigheden op seksueel geweld wijzen, kan volgens de rechters niet met voldoende zekerheid worden vastgesteld dat de man daadwerkelijk heeft geprobeerd het lichaam van de vrouw seksueel binnen te dringen.
Bij het forensisch onderzoek werden daarvoor geen overtuigende aanvullende aanwijzingen gevonden. Zo werd geen passend DNA-spoor op de penis van de verdachte aangetroffen en was bij de vrouw geen genitaal letsel vastgesteld waaruit de gestelde poging kon worden afgeleid.
Het hof spreekt de verdachte daarom vrij van de poging tot verkrachting. De aanranding en mishandeling worden wel bewezen verklaard. Daarnaast acht het hof bewezen dat hij op 7 oktober 2021 in Rotterdam een ruit heeft vernield.
Man functioneert op niveau van ernstige dementie
Een belangrijk onderdeel van de rechtszaak betreft de medische toestand van de verdachte. Uit verschillende onderzoeken door een psychiater en psycholoog blijkt dat de man een zeer ernstige neurocognitieve stoornis heeft. Daardoor functioneren zijn geheugen, denkvermogen en gedragscontrole op het niveau van iemand met ernstige dementie.
De verdachte kan niet meer zelfstandig functioneren en is nauwelijks in staat zijn gedrag bewust te sturen. Volgens deskundigen komen zijn handelingen vooral voort uit directe impulsen, terwijl hij vrijwel geen inzicht heeft in zijn eigen ziekte en beperkingen.
Het hof concludeert daarom dat de strafbare feiten hem volledig niet kunnen worden toegerekend. Juridisch betekent dit dat de feiten wel bewezen zijn, maar dat de man daarvoor niet strafbaar is.
De rechters ontslaan hem daarom van alle rechtsvervolging. Dat betekent niet dat hij wordt vrijgelaten. Vanwege het risico op nieuw grensoverschrijdend gedrag vinden de rechters langdurige begeleiding en beveiligde zorg noodzakelijk.
Volgens deskundigen kan dat risico voldoende worden beperkt wanneer de man wordt opgenomen in een gespecialiseerde instelling waar hij duidelijke structuur, toezicht en begeleiding krijgt.
Geen van 32 instellingen bereid tot opname
Daarmee ontstond een uitzonderlijk probleem. Voor de man werd onderzocht of hij via de Wet zorg en dwang kon worden opgenomen in een gespecialiseerde instelling voor mensen met ernstige cognitieve beperkingen.
Een dergelijke opname zou volgens de betrokken deskundigen beter aansluiten bij zijn medische toestand dan een tbs-kliniek. Om die mogelijkheid te onderzoeken, werden 32 zorginstellingen benaderd.
Geen van deze instellingen bleek bereid de man op te nemen. Ook tijdens de behandeling van het hoger beroep werd geen geschikte zorgaanbieder gevonden.
Het Openbaar Ministerie en de verdediging stonden daardoor voor een ingewikkeld dilemma. Een rechterlijke machtiging voor verplichte zorg zou onvoldoende zekerheid bieden zolang er geen instelling beschikbaar was die daadwerkelijk plaats wilde maken.
Een dergelijke machtiging moet bovendien binnen een bepaalde termijn worden uitgevoerd. Als dat niet lukt, kan de juridische basis voor de verplichte opname vervallen. Daardoor zou de man mogelijk zonder passende opvang of toezicht vrijkomen.
Het hof vindt dat onaanvaardbaar, zowel vanwege de veiligheid van anderen als vanwege het risico dat de man zelf ernstig in de problemen raakt.
Hof uit scherpe kritiek op verdwijnen oude zorgmaatregel
Opvallend is dat het gerechtshof in de uitspraak nadrukkelijk kritiek levert op een wetswijziging die op 1 januari 2020 van kracht werd.
Tot die datum konden strafrechters iemand die een strafbaar feit had gepleegd maar volledig ontoerekeningsvatbaar was, onder bepaalde voorwaarden voor maximaal één jaar laten opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis.
Die mogelijkheid verdween met de wijziging van de wetgeving. Daarvoor in de plaats kwamen andere mogelijkheden voor verplichte zorg, maar volgens het hof sluiten die niet altijd voldoende aan bij mensen die zowel ernstige zorg nodig hebben als een veiligheidsrisico vormen.
Het hof constateert dat hierdoor een leemte in het systeem is ontstaan. De reguliere zorg biedt niet altijd een passende oplossing, terwijl een tbs-maatregel juist bijzonder ingrijpend is.
In deze zaak betekent dat volgens de rechters dat een ernstig zieke man tussen twee systemen terechtkomt. Hij heeft intensieve zorg nodig, maar kan nergens terecht. Daardoor resteert een strafrechtelijke maatregel die zwaarder is dan de rechters vanuit zijn persoonlijke omstandigheden het meest passend vinden.
Het hof waarschuwt dat deze situatie niet alleen nadelig is voor de betrokken personen, maar ook kan leiden tot meer juridische procedures, langere wachttijden voor tbs-klinieken en hogere maatschappelijke kosten.
Tbs met dwangverpleging als enige overgebleven mogelijkheid
Omdat een reguliere opname niet mogelijk blijkt, moet het hof bepalen welke andere maatregelen beschikbaar zijn.
Tbs met voorwaarden wordt niet geschikt geacht. Voor deze vorm van behandeling moet een verdachte bereid en in staat zijn zich aan afspraken te houden. Door zijn ernstige hersenletsel kan de man die verantwoordelijkheid nauwelijks dragen. Hij heeft bovendien verklaard dat hij geen hulp nodig heeft.
Het hof ziet daarom geen andere mogelijkheid dan tbs met dwangverpleging op te leggen. Daarmee wordt de man verplicht behandeld in een beveiligde omgeving.
De maatregel kan langer dan vier jaar duren, omdat de bewezenverklaarde aanranding en mishandeling gericht waren tegen de lichamelijke integriteit van het slachtoffer.
Volgens het hof laat de zaak zien dat de huidige wetgeving onvoldoende ruimte biedt voor mensen met ernstige geestelijke beperkingen die strafbare feiten plegen, maar daarvoor niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden.
Slachtoffer krijgt 2.500 euro schadevergoeding
Naast de tbs-maatregel moet de man 2.500 euro schadevergoeding betalen aan de vrouw die hij heeft aangerand en mishandeld.
Het hof vindt bewezen dat zij niet alleen lichamelijke verwondingen heeft opgelopen, maar ook geestelijke schade heeft geleden. Door het incident is haar bestaande kwetsbaarheid verder vergroot en is zij opnieuw getraumatiseerd geraakt.
Over de vergoeding moet wettelijke rente worden betaald vanaf 19 december 2022.
De uitspraak onderstreept volgens het hof vooral een breder probleem binnen de Nederlandse zorg en rechtspraak. Wanneer iemand door ernstige hersenschade volledig ontoerekeningsvatbaar is, maar tegelijkertijd bescherming en langdurige begeleiding nodig heeft, moet er een passende voorziening beschikbaar zijn. Dat in deze zaak 32 instellingen opname weigerden, maakte een minder ingrijpende oplossing onmogelijk.
Het hof laat in zijn arrest nadrukkelijk weten deze uitkomst onbevredigend te vinden. Niet omdat het gevaar voor anderen wordt onderschat, maar omdat de beschikbare wettelijke mogelijkheden onvoldoende aansluiten bij de bijzondere medische situatie van de verdachte.



