DEN HAAG – De Nederlandse defensiefabrikant Destinus ontkent dat medewerkers van het bedrijf hebben deelgenomen aan actieve militaire operaties in Oekraïne. De ontkenning volgt op onderzoek van NRC, waarin wordt beschreven hoe personeelsleden van de wapenfabrikant in Oekraïne zelf drones zouden hebben gelanceerd en bestuurd om Russische doelen te bestrijden. Volgens Destinus beperkten de werkzaamheden zich tot technische ondersteuning en het testen van wapensystemen. De publicatie heeft ondertussen een discussie op gang gebracht over de vraag wanneer technische hulp van een defensiebedrijf overgaat in rechtstreekse deelname aan een oorlog.
Destinus reageerde donderdag 19 november op de berichtgeving van NRC. Het bedrijf verklaarde tegenover RTL Nieuws dat zijn medewerkers niet hebben deelgenomen en ook momenteel niet deelnemen aan actieve militaire operaties. Daarmee weerspreekt de onderneming de suggestie dat eigen personeel als strijdende partij betrokken is bij de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
De verklaring neemt niet weg dat medewerkers van Destinus daadwerkelijk in Oekraïne aanwezig zijn geweest om wapensystemen te testen. De onderneming maakt onderscheid tussen het ontwikkelen, testen en ondersteunen van militaire technologie en het zelfstandig uitvoeren van gevechtshandelingen. Juist waar die grens in de praktijk ligt, vormt de kern van de discussie.
NRC beschrijft maandenlange inzet in Oekraïne
Volgens NRC hebben medewerkers van Destinus gedurende langere tijd in Oekraïne gewerkt aan het testen en inzetten van drones. De krant baseert zich op maandenlang onderzoek en gesprekken met meer dan veertig betrokkenen. Daarbij kwamen onder meer werkzaamheden naar voren waarbij medewerkers probeerden Russische Shahed-drones te onderscheppen met de door Destinus ontwikkelde Hornet-drone.
Shahed-drones worden door Rusland gebruikt om Oekraïense doelen aan te vallen. Oekraïne zet verschillende soorten onderscheppingsdrones in om deze onbemande vliegtuigen uit de lucht te halen voordat zij hun doel bereiken.
Volgens de krant waren medewerkers van Destinus zelf betrokken bij het lanceren en besturen van testdrones. Topman Mikhail Kokorich bevestigde tegenover NRC dat medewerkers drones hebben gelanceerd en bediend, maar benadrukte dat dit gebeurde met niet-actieve ladingen en onder leiding van Oekraïense militairen.
Dat onderscheid is belangrijk. Het daadwerkelijk inzetten van een wapen tegen een tegenstander in een oorlog kan juridisch anders worden beoordeeld dan het uitvoeren van technische tests of het geven van instructies aan militairen.
Destinus ontkent daarom dat zijn medewerkers zelf militaire operaties hebben uitgevoerd, ook al waren zij volgens de berichtgeving betrokken bij praktische tests van defensiematerieel onder oorlogsomstandigheden.
Ook onderzoek naar aanvalsdrones richting Rusland
NRC beschrijft daarnaast werkzaamheden die teruggaan tot juni 2023. Destinus-medewerkers zouden toen in de regio Charkiv aanwezig zijn geweest om een drone te testen die richting een doel bij de Russische stad Voronezj werd gestuurd, ongeveer 180 kilometer over de grens.
De drone zou het Russische luchtruim zijn binnengevlogen, maar volgens de beschikbare berichtgeving is niet met zekerheid vast te stellen wat er daarna mee is gebeurd. Op dezelfde ochtend kwam in Voronezj een onbemand vliegtuig neer bij een appartementencomplex, waarbij drie mensen gewond raakten.
Er is niet vastgesteld dat het bij dit incident om de betreffende drone van Destinus ging. Evenmin is bewezen dat medewerkers van het bedrijf verantwoordelijk waren voor de inslag. De gebeurtenissen roepen wel vragen op over de veiligheidsmaatregelen en verantwoordelijkheden bij het testen van wapensystemen in een actief oorlogsgebied.
Volgens NRC waren binnen het bedrijf medewerkers enthousiast over de resultaten van bepaalde tests. Destinus blijft erbij dat de werkzaamheden technisch van aard waren en geen zelfstandige militaire inzet vormden.
Grenzen van het oorlogsrecht ter discussie
De onthullingen hebben geleid tot reacties van deskundigen op het gebied van internationaal oorlogsrecht. Het ministerie van Defensie heeft in algemene zin aangegeven dat het inzetten van een wapensysteem tegen een partij in een gewapend conflict kan worden beschouwd als rechtstreekse deelname aan vijandelijkheden.
Het geven van uitleg over de werking van een wapensysteem of het ondersteunen van Oekraïense militairen hoeft daarentegen niet automatisch onder die definitie te vallen.
Voor burgers die rechtstreeks deelnemen aan gevechtshandelingen kunnen belangrijke juridische gevolgen ontstaan. Zo kunnen zij gedurende die deelname de bescherming tegen rechtstreekse aanvallen verliezen die burgers normaal gesproken onder het internationaal humanitair recht genieten.
Hoogleraar militair recht Marten Zwanenburg vindt dat nader moet worden onderzocht wat medewerkers van Destinus precies hebben gedaan. Daarbij wijst hij onder meer op de gebeurtenissen in juni 2023 en de vraag of de gebruikte wapens voldoende onderscheid konden maken tussen militaire doelen en burgers.
Een juridische beoordeling hangt af van de concrete handelingen, de omstandigheden waaronder die plaatsvonden en de vraag wie de feitelijke controle had over de wapensystemen.
Destinus eerder openlijk over aanval op Krimbrug
De discussie over de rol van Destinus ontstond kort nadat het bedrijf zelf bekendmaakte dat Oekraïne zijn wapensystemen had gebruikt bij een aanval op de Krimbrug. Deze brug verbindt Rusland met het door Rusland bezette Oekraïense schiereiland de Krim.
Volgens Destinus werden bij de aanval onder meer Ruta-kruisraketten gebruikt. Bedrijfspresident Oleksandr Danyliuk verklaarde tegenover persbureau Reuters dat zeven raketten van het bedrijf de brug hadden getroffen.
De onderneming presenteerde de operatie als een voorbeeld van de bijdrage die Europese defensietechnologie kan leveren aan de verdediging van Oekraïne.
De Russische ambassade in Nederland reageerde daarop met vragen over de Nederlandse betrokkenheid bij de oorlog. Moskou wilde weten of Nederland zich door deze activiteiten rechtstreeks in het conflict mengde.
De levering van in Nederland geproduceerde wapens aan Oekraïne betekent op zichzelf echter niet dat Nederland als staat rechtstreeks aan de gevechten deelneemt. Ook de aanwezigheid van technische medewerkers maakt dat onderscheid niet automatisch anders. Het hangt onder meer af van de handelingen die zij uitvoeren en de verantwoordelijkheid voor het gebruik van de wapens.
Minister Yeşilgöz reageert terughoudend
Minister Dilan Yeşilgöz van Defensie heeft vooralsnog weinig inhoudelijk willen zeggen over de specifieke werkzaamheden van Destinus-medewerkers in Oekraïne. Wel benadrukte zij dat Nederland Oekraïne ondersteunt binnen de grenzen van het internationaal humanitair oorlogsrecht.
Volgens de minister hoeven wapensystemen niet noodzakelijk tijdens echte gevechten te worden getest. Testen onder gecontroleerde omstandigheden kan juist de voorkeur verdienen.
Deskundigen vinden dat Defensie duidelijkheid moet krijgen over de precieze activiteiten van het bedrijf. Veiligheidsexpert Bart van den Berg van Instituut Clingendael waarschuwt dat het problematisch wordt wanneer technische medewerkers zelf gevechtshandelingen uitvoeren. De ondersteuning van het Oekraïense leger zou volgens hem gescheiden moeten blijven van de daadwerkelijke inzet van wapens tegen Russische doelen.
Destinus is een belangrijke leverancier van defensietechnologie aan Oekraïne. De onderneming heeft haar hoofdkantoor in Valkenburg in Zuid-Holland en beschikt onder meer over productielocaties in Hengelo en Born. De Nederlandse overheid heeft voor honderden miljoenen euro's aan materieel bij het bedrijf besteld.
Ontkenning neemt vragen over feitelijke werkzaamheden niet weg
De verklaring van Destinus vormt een duidelijke ontkenning van deelname aan actieve militaire operaties, maar betekent niet dat alle vragen over de werkzaamheden in Oekraïne zijn beantwoord. Het bedrijf erkent technische ondersteuning en testwerkzaamheden, terwijl NRC stelt dat sommige handelingen verder gingen dan het uitsluitend uitleggen of onderhouden van apparatuur.
Voor de juridische beoordeling maakt het verschil of medewerkers een wapensysteem uitsluitend testten, of daadwerkelijk deelnamen aan een operatie tegen een Russische militaire tegenstander. Ook de aanwezigheid van Oekraïense militairen bij dergelijke tests sluit niet automatisch uit dat burgers rechtstreeks aan vijandelijkheden deelnemen.
Vooralsnog is niet onafhankelijk vastgesteld dat medewerkers van Destinus het oorlogsrecht hebben overtreden. Evenmin is bevestigd dat tegen het bedrijf of individuele medewerkers een strafrechtelijk onderzoek is begonnen.
Met de ontkenning probeert Destinus duidelijk te maken dat het zichzelf beschouwt als leverancier en technisch ondersteuner van het Oekraïense leger, niet als deelnemer aan militaire operaties. De berichtgeving van NRC en de verklaringen over het lanceren en besturen van drones maken dat de precieze grens tussen die activiteiten onderwerp van discussie blijft.

