DEN HAAG – Wie denkt dat Nederland de militaire dienstplicht bijna dertig jaar geleden heeft afgeschaft, heeft het mis. De dienstplicht bestaat juridisch nog altijd en geldt voor Nederlandse mannen én vrouwen. Alleen de verplichting om daadwerkelijk in militaire dienst te gaan, werd op 1 mei 1997 opgeschort. Door de toenemende Russische dreiging, de oorlog in Oekraïne en groeiende onzekerheid over de betrouwbaarheid van de Verenigde Staten als NAVO-bondgenoot werkt het kabinet inmiddels aan plannen om de opkomstplicht onder bepaalde omstandigheden opnieuw te activeren. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar jongeren, die in de toekomst mogelijk verplicht kunnen worden opgeroepen.
Dat blijkt uit de Defensienota 2026, eerdere Kamerbrieven en een nieuwe brief die staatssecretaris Derk Boswijk op donderdag 19 november naar de Tweede Kamer stuurde. Daarin reageert hij op zorgen over de gevolgen van een mogelijke verplichte militaire dienst. Volgens Boswijk blijft vrijwilligheid het uitgangspunt, maar moet Nederland voorbereid zijn op een veiligheidssituatie waarin onvoldoende militairen beschikbaar zijn om het land en zijn bondgenoten te verdedigen.
Dienstplicht verdween nooit uit de wet
Vooral generaties die na 1997 zijn geboren, kennen de verplichte militaire dienst voornamelijk uit verhalen van ouders en grootouders. Daardoor kan de indruk bestaan dat de dienstplicht helemaal is verdwenen. Juridisch ligt dat anders. De Nederlandse wet kent nog altijd een dienstplicht voor inwoners met de Nederlandse nationaliteit van 17 tot 45 jaar. Sinds 1 januari 2020 geldt die ook voor vrouwen.
Jongeren ontvangen daarom in het jaar waarin zij zeventien worden nog steeds een officiële dienstplichtbrief. Daarin staat dat zij zijn geregistreerd als dienstplichtige. De brief betekent niet dat zij zich bij een kazerne moeten melden of dat zij binnenkort worden opgeroepen.
Het verschil zit in de opkomstplicht. Tot 1997 moesten daarvoor geselecteerde jongeren daadwerkelijk in militaire dienst. Sindsdien bestaat het Nederlandse leger voornamelijk uit beroepsmilitairen, reservisten en burgerpersoneel.
Het opschorten van de opkomstplicht betekent echter niet dat deze mogelijkheid uit de wet is verdwenen. In uitzonderlijke omstandigheden, bijvoorbeeld bij een oorlog, kan de overheid opnieuw besluiten dienstplichtigen op te roepen.
Rusland en onzekerheid over Trump veranderen veiligheidsbeleid
De Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 heeft de veiligheidssituatie in Europa ingrijpend veranderd. Europese landen investeren sindsdien meer in hun krijgsmacht en houden rekening met de mogelijkheid dat een conflict zich verder uitbreidt.
Daarbij speelt ook de veranderende houding van de Verenigde Staten een rol. President Donald Trump heeft herhaaldelijk kritiek geuit op Europese NAVO-landen en benadrukt dat zij veel meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun eigen verdediging. Zijn uitspraken over de Amerikaanse verplichtingen binnen de NAVO hebben bij Europese bondgenoten twijfels opgeroepen over de mate waarin zij bij een toekomstige crisis op Washington kunnen vertrouwen.
Critici beschouwen de Amerikaanse koers als een ondermijning van de trans-Atlantische solidariteit, terwijl de regering-Trump stelt dat Europese landen jarenlang te weinig in hun eigen veiligheid hebben geïnvesteerd. Een formele opzegging van de Amerikaanse NAVO-verplichtingen is daarmee niet vastgesteld.
Voor Nederland betekent deze onzekerheid dat het kabinet minder afhankelijk wil zijn van buitenlandse militaire steun en meer eigen personeel en materieel beschikbaar wil hebben.
Defensie wil uiteindelijk 122.000 medewerkers
Volgens de Nederlandse defensieplannen moet de krijgsmacht in 2030 ongeveer 102.000 medewerkers tellen. In de jaren daarna moet dat aantal verder groeien naar circa 122.000 beroepsmilitairen, reservisten en burgermedewerkers. In geval van een ernstig conflict of oorlog wil Defensie kunnen opschalen naar maximaal 200.000 mensen.
Om die uitbreiding mogelijk te maken, wordt geïnvesteerd in betere werving, militaire opleidingen en nieuwe mogelijkheden om tijdelijk bij Defensie te werken. Ook het vrijwillige Dienjaar en de Nationale Weerbaarheidstraining worden uitgebreid.
Het kabinet werkt daarnaast aan een nieuw systeem dat het Dienmodel wordt genoemd. Daarbij worden verschillende stappen ingevoerd waarmee Defensie jongeren kan benaderen en eventueel selecteren voor militaire functies.
De eerste stap bestaat uit een vrijwillige vragenlijst. Vervolgens kan de enquête verplicht worden en kunnen jongeren worden verplicht op een gesprek te verschijnen. In een verdere fase zouden ook selectiegesprekken en medische keuringen verplicht kunnen worden.
Pas als uiterste maatregel komt een selectieve opkomstplicht in beeld, waarbij geschikte jongeren daadwerkelijk verplicht militaire dienst moeten vervullen.
Niet iedere jongere hoeft straks het leger in
Het kabinet wil nadrukkelijk niet terug naar het oude systeem waarin grote groepen jongeren automatisch werden opgeroepen. De plannen richten zich op een selectieve opkomstplicht, waarbij Defensie bepaalt welke mensen nodig en geschikt zijn.
Volgens de huidige uitwerking zouden verplicht opgeroepen jongeren een militair traject van ongeveer zes maanden volgen. Daarbij krijgen zij een basisopleiding en aanvullende training voor een militaire functie. Het plan is om jongeren binnen de leeftijdsperiode van 18 tot 27 jaar eenmaal de mogelijkheid te bieden zelf het moment van hun dienst te kiezen.
Deze onderdelen zijn nog niet definitief vastgesteld. Voor de nieuwe verplichtende maatregelen moet de Kaderwet Dienstplicht worden aangepast. Het kabinet verwacht dat alleen het wetgevingstraject al ongeveer twee jaar kan duren.
De herinvoering van verplichte militaire dienst is bovendien niet automatisch gekoppeld aan het niet halen van een personeelsdoelstelling. Volgens Boswijk moet ook sprake zijn van een verslechterende internationale veiligheidssituatie of een uitbreiding van militaire taken. De Tweede Kamer moet vooraf instemmen met verdere stappen.
Staatssecretaris erkent ingrijpende gevolgen
In zijn brief van 19 november reageert Boswijk op een burger die zich zorgen maakt over de mogelijkheid dat jongeren tegen hun wil in militaire dienst moeten en daarmee hun leven op het spel moeten zetten.
De staatssecretaris erkent dat een dergelijke verplichting diep ingrijpt in de persoonlijke vrijheid. Hij benadrukt dat het kabinet daarom zo lang mogelijk wil vasthouden aan een krijgsmacht op vrijwillige basis.
Ook over mogelijke straffen bij het weigeren van een verplichte enquête is nog niets besloten. De enquête die jongeren momenteel ontvangen, is vrijwillig en niet invullen heeft geen gevolgen. Een eventuele verplichting vereist eerst nieuwe wetgeving.
Voor mensen met ernstige gewetensbezwaren voorziet de wet bovendien in mogelijkheden voor vrijstelling.
Voorlopig hoeven jongeren zich niet te melden
Ondanks de voorbereidingen is er op dit moment geen besluit genomen om jongeren opnieuw verplicht in militaire dienst te laten gaan. Wie een dienstplichtbrief ontvangt, hoeft zich dus niet bij Defensie te melden.
Wel laat het kabinet met de nieuwe plannen zien dat de opkomstplicht niet langer uitsluitend een overblijfsel uit het verleden is. De mogelijkheid wordt opnieuw uitgewerkt als onderdeel van de voorbereiding op ernstige militaire dreigingen.
Daarmee komt een onderwerp dat voor veel Nederlanders sinds 1997 tot de geschiedenis leek te behoren opnieuw op de politieke agenda. De dienstplicht was nooit verdwenen, maar de vraag onder welke omstandigheden jongeren daadwerkelijk verplicht kunnen worden opgeroepen, is na bijna dertig jaar weer actueel.



