DEN HAAG – Het tekort aan gevangeniscellen in Nederland is inmiddels zo ernstig dat dagelijks tientallen arrestanten op politiebureaus moeten blijven omdat er in de gevangenissen geen plaats meer voor hen is. Om te voorkomen dat de politie uiteindelijk arrestanten moet laten gaan vanwege het gebrek aan beschikbare cellen, heeft staatssecretaris Claudia van Bruggen van Justitie en Veiligheid besloten het zogenoemde eindverlof voor gedetineerden fors uit te breiden. Gevangenen die aan de voorwaarden voldoen, kunnen daardoor maximaal 28 dagen vóór het einde van hun gevangenisstraf de inrichting verlaten, waarbij de regeling bovendien wordt uitgebreid naar gevangenisstraffen tot twee jaar. Uit antwoorden op vragen van de Tweede Kamer blijkt dat de staatssecretaris op 13 november definitief besloot de noodmaatregel in te voeren, terwijl de volksvertegenwoordiging pas drie dagen later en één dag voor de begrotingsbehandeling werd geïnformeerd.
Het besluit heeft tot kritische vragen vanuit de Tweede Kamer geleid, die onder meer wilde weten wanneer de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) voor het eerst duidelijk maakte dat verdere uitbreiding van de noodmaatregelen onvermijdelijk was geworden en waarom het kabinet de concrete plannen niet eerder met het parlement had gedeeld. In een brief van 17 november geeft Van Bruggen antwoord op vier vragen van de Kamercommissie, waarbij zij benadrukt dat de problemen al maanden bekend waren en dat de druk op de gevangeniscapaciteit volgens eerdere prognoses in het najaar verder zou toenemen. De staatssecretaris erkent tegelijkertijd dat de bestaande noodmaatregelen inmiddels onvoldoende zijn om alle arrestanten en veroordeelden onder te brengen, waardoor het verruimen van het eindverlof volgens haar noodzakelijk is geworden.
Dagelijks tientallen arrestanten zonder plek in gevangenis
Volgens de staatssecretaris wordt de bezetting van gevangenissen en politiecellen dagelijks gevolgd door DJI en andere betrokken organisaties, waarbij de beschikbare capaciteit steeds opnieuw wordt afgezet tegen het aantal personen dat moet worden vastgehouden. De situatie is de afgelopen weken verder verslechterd, omdat er structureel tientallen arrestanten op politiebureaus achterblijven die eigenlijk naar een penitentiaire inrichting moeten worden overgebracht. Door het gebrek aan beschikbare plaatsen kunnen deze mensen niet worden doorgestuurd, terwijl politiecellen oorspronkelijk vooral bedoeld zijn voor tijdelijke opvang en niet voor het langdurig onderbrengen van veroordeelden.
Dat levert volgens Van Bruggen een steeds groter probleem op, omdat veroordeelden maximaal tien dagen in een politiecel mogen verblijven en de beschikbare ruimte bij de politie eveneens beperkt is. Wanneer het aantal arrestanten blijft toenemen en gevangenissen geen capaciteit kunnen vrijmaken, bestaat volgens de staatssecretaris het risico dat arrestanten moeten worden heengezonden. Juist dat scenario wil het kabinet voorkomen door gedetineerden die daarvoor in aanmerking komen eerder met eindverlof te laten gaan, zodat binnen de gevangenissen sneller plaatsen beschikbaar komen voor nieuwe gedetineerden.
De verruiming betekent overigens niet dat iedere gevangene automatisch 28 dagen eerder naar huis mag. Het gaat om een uitbreiding van de mogelijkheden voor eindverlof, waarbij de toepasselijke voorwaarden en individuele beoordeling bepalend blijven. In de Kamerbrief van 17 november wordt niet vermeld hoeveel gedetineerden daadwerkelijk van de nieuwe regeling gebruik kunnen maken, hoeveel extra celplaatsen daarmee beschikbaar komen en hoe groot het verwachte effect op de wachtende arrestanten zal zijn.
Problemen waren al voor de zomer bekend
Opvallend is dat de dreigende capaciteitsproblemen volgens de staatssecretaris niet onverwacht zijn ontstaan. Al op 26 juni presenteerde het kabinet het meerjarige actieplan voor de gevangenissen, onder de titel 'Ruimte voor recht', waarin prognoses waren opgenomen die lieten zien dat in het najaar waarschijnlijk opnieuw een tekort aan gevangeniscapaciteit zou ontstaan. Van Bruggen maakte destijds duidelijk dat de bestaande noodmaatregelen voorlopig noodzakelijk zouden blijven en dat uitbreiding mogelijk nodig was wanneer de druk op de gevangenissen verder zou toenemen.
Ook tijdens het debat met de Tweede Kamer van 24 september werd volgens haar gesproken over de aanhoudende problemen en de mogelijkheid dat aanvullende maatregelen getroffen moesten worden. De staatssecretaris wijst erop dat de maatregelen uit het actieplan niet onmiddellijk resultaat opleveren, omdat het vergroten van de gevangeniscapaciteit tijd kost en daarnaast rekening moet worden gehouden met noodzakelijke renovatiewerkzaamheden. Daardoor blijft de beschikbare ruimte voorlopig achter bij de behoefte, terwijl de bestaande noodvoorzieningen steeds intensiever moeten worden gebruikt.
Begin november werd de situatie volgens Van Bruggen zo nijpend dat zij vanuit haar ambtelijke organisatie het advies kreeg om het eindverlof daadwerkelijk te verruimen. Op dat moment stemde zij in met verdere voorbereidingen, waarna op vrijdag 13 november het definitieve besluit werd genomen. Daarmee staat vast dat het kabinet enkele dagen vóór de officiële bekendmaking al had besloten de regeling uit te breiden, terwijl de Tweede Kamer pas op maandag 16 november schriftelijk werd geïnformeerd.
Eindverlof verruimd naar maximaal vier weken
De nieuwe maatregel houdt in dat de maximale periode van eindverlof wordt uitgebreid naar 28 dagen en dat de regeling ook kan worden toegepast bij gevangenisstraffen tot twee jaar. Daarmee wordt de groep gedetineerden die mogelijk in aanmerking komt voor eindverlof groter en ontstaat volgens het kabinet extra ruimte om de druk op het gevangeniswezen te verminderen. De maatregel is onderdeel van een bredere reeks noodvoorzieningen waarmee de overheid probeert te voorkomen dat de beperkte gevangeniscapaciteit tot problemen bij de uitvoering van opgelegde straffen en het vasthouden van arrestanten leidt.
De staatssecretaris presenteert de verruiming als een noodzakelijke reactie op een acute situatie, maar uit de beantwoording blijkt ook dat het kabinet al langer rekening hield met deze mogelijkheid. Op 2 oktober werd de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) namelijk gevraagd advies uit te brengen over een eventuele wijziging van de Regeling tijdelijk verlaten van de inrichting, waarin de mogelijkheden voor eindverlof zijn vastgelegd. Het advies werd op 29 oktober ontvangen en is sinds 13 november openbaar beschikbaar via de website van de RSJ.
De Tweede Kamer wilde weten waarom het advies niet eerder met de volksvertegenwoordiging was gedeeld, maar volgens Van Bruggen is de gebruikelijke publicatieprocedure gevolgd, waarbij dergelijke adviezen na twee weken openbaar worden gemaakt. Over de inhoudelijke aanbevelingen van de RSJ geeft de staatssecretaris in deze beantwoording geen uitgebreide toelichting, waardoor uit de brief alleen blijkt wanneer het advies werd aangevraagd, wanneer het werd ontvangen en op welke datum het beschikbaar kwam.
Tweede Kamer pas vlak voor begrotingsdebat geïnformeerd
De timing van de bekendmaking vormt een afzonderlijk punt van kritiek. De Kamer vroeg de staatssecretaris waarom zij pas op 16 november, één dag voor de begrotingsbehandeling, werd geïnformeerd over een maatregel die gevolgen heeft voor de manier waarop gevangenisstraffen worden uitgevoerd. Van Bruggen stelt dat zij de Kamer zo snel mogelijk na haar definitieve besluit heeft ingelicht en dat het nadrukkelijk haar bedoeling was om de informatie vóór de behandeling van de begroting beschikbaar te stellen.
Oorspronkelijk had de brief volgens de staatssecretaris al op vrijdag 13 november verstuurd moeten worden, dezelfde dag waarop het definitieve besluit werd genomen. Door gesprekken binnen het kabinet liep de verzending echter vertraging op, waardoor de Tweede Kamer de informatie uiteindelijk pas maandag 16 november ontving. Welke onderdelen van het besluit tijdens die kabinetsgesprekken nog werden besproken en waarom de verzending daardoor drie dagen later plaatsvond, wordt in de beantwoording niet nader uitgelegd.
Daarmee is wel duidelijk hoe de besluitvorming volgens het kabinet is verlopen, maar blijven vragen bestaan over de gevolgen van de verruiming voor de dagelijkse praktijk in de gevangenissen. De brief bevat bijvoorbeeld geen cijfermatige onderbouwing van het aantal plaatsen dat door de maatregel vrijkomt en geeft evenmin inzicht in de verwachte duur van de noodsituatie. Ook wordt niet aangegeven wanneer het kabinet verwacht dat de beschikbare gevangeniscapaciteit weer voldoende zal zijn om zonder uitbreiding van het eindverlof te functioneren.
Gevangeniswezen blijft voorlopig afhankelijk van noodmaatregelen
De beantwoording laat vooral zien dat de problemen binnen het gevangeniswezen inmiddels een structureel karakter hebben gekregen. Hoewel het kabinet al in juni een meerjarig actieplan presenteerde en in september waarschuwde voor een verdere verslechtering, zijn de aangekondigde maatregelen nog niet voldoende om de toenemende druk op te vangen. De noodzakelijke renovaties en de tijd die nodig is om nieuwe capaciteit beschikbaar te krijgen, zorgen ervoor dat de overheid voorlopig afhankelijk blijft van tijdelijke oplossingen.
Met de uitbreiding van het eindverlof naar maximaal 28 dagen kiest de staatssecretaris voor een maatregel die op relatief korte termijn ruimte kan opleveren, zonder dat daarvoor onmiddellijk extra gevangeniscellen beschikbaar hoeven te komen. Daar staat tegenover dat veroordeelde gedetineerden die aan de voorwaarden voldoen een groter deel van hun resterende strafperiode buiten de gevangenis kunnen doorbrengen, terwijl het kabinet nog niet heeft bekendgemaakt hoeveel personen daadwerkelijk gebruik zullen maken van deze mogelijkheid.
Voor de Tweede Kamer draait de discussie daardoor niet alleen om de vraag hoe het acute cellentekort moet worden opgelost, maar ook om de politieke verantwoordelijkheid voor een probleem dat al maanden werd voorzien. De staatssecretaris benadrukt dat zij tijdig heeft gewaarschuwd voor de oplopende druk en dat verdere uitbreiding van noodmaatregelen noodzakelijk is om te voorkomen dat arrestanten wegens plaatsgebrek moeten worden heengezonden. De komende periode moet blijken of de verruiming van het eindverlof voldoende verlichting biedt, of dat aanvullende ingrepen nodig zijn om het gevangeniswezen draaiende te houden.



