DEN HAAG – Het kabinet wil de mogelijkheden uitbreiden om terroristische en extremistische organisaties in Nederland te verbieden, waarbij de overheid voortaan zelf een verbodsbesluit moet kunnen nemen zonder daarvoor eerst naar de rechter te stappen. Minister David van Weel van Justitie en Veiligheid is begonnen met de voorbereiding van nieuwe wetgeving, nadat de landsadvocaat heeft geconcludeerd dat een dergelijke bestuursrechtelijke bevoegdheid onder strikte voorwaarden juridisch mogelijk is. Daarmee zou Nederland naast de bestaande procedure via de civiele rechter een tweede instrument krijgen om op te treden tegen organisaties die de democratische rechtsstaat ondermijnen, terrorisme bevorderen of terroristisch geweld verheerlijken. De landsadvocaat plaatst echter belangrijke kanttekeningen bij de plannen, omdat de overheid nauwkeurig moet vastleggen wanneer een organisatie verboden mag worden en de daadwerkelijke meerwaarde van de nieuwe bevoegdheid volgens het advies beperkt zou kunnen blijven.
Dat blijkt uit een Kamerbrief van 17 november 2026, waarin Van Weel de Tweede Kamer informeert over het advies dat de landsadvocaat op 30 juli heeft uitgebracht. Het kabinet wil volgens de minister in een zo vroeg mogelijk stadium kunnen ingrijpen wanneer organisaties een bedreiging vormen voor de democratische rechtsorde, zodat niet hoeft te worden gewacht totdat hun activiteiten verder zijn geëscaleerd. In het coalitieakkoord is deze wens al vastgelegd en eerder dit jaar werden mogelijkheden in andere Europese landen onderzocht, waarbij vooral werd gekeken naar bestaande regelingen in Frankrijk en Duitsland en naar de juridische ontwikkelingen in België.
Overheid moet zelf organisaties kunnen verbieden
Op dit moment bestaat in Nederland al de mogelijkheid om organisaties te verbieden wanneer hun doel of werkzaamheden in strijd zijn met de openbare orde. Daarvoor kan het Openbaar Ministerie op grond van artikel 2:20 van het Burgerlijk Wetboek een procedure beginnen bij de civiele rechter, die vervolgens beoordeelt of een verbod gerechtvaardigd is. Die procedure biedt een belangrijke juridische waarborg, omdat een onafhankelijke rechter eerst vaststelt of voldoende grond bestaat om de betreffende organisatie te verbieden.
Het kabinet onderzoekt nu een aanvullend systeem waarbij een bestuursorgaan rechtstreeks een verbodsbesluit kan nemen. Het belangrijkste verschil is dat de rechterlijke toetsing in zo'n systeem pas plaatsvindt nadat het verbod is opgelegd, waardoor de overheid in beginsel sneller maatregelen kan treffen tegen een organisatie die als bedreiging wordt beschouwd. Volgens de landsadvocaat bestaat er geen principieel juridisch bezwaar tegen het naast elkaar laten bestaan van beide procedures, zelfs niet wanneer de soorten organisaties waarop zij betrekking hebben gedeeltelijk met elkaar overeenkomen.
Een mogelijk voordeel van het bestuurlijke model is dat de overheid ook zou kunnen optreden tegen groeperingen die geen formele rechtspersoonlijkheid hebben. Niet iedere extremistische of terroristische organisatie is immers ondergebracht in een stichting, vereniging of andere juridisch herkenbare constructie, terwijl dergelijke informele samenwerkingsverbanden volgens het advies niet zonder meer via de bestaande civielrechtelijke verbodsprocedure kunnen worden aangepakt. Juist bij organisaties die bewust geen formele juridische structuur hebben, zou een bestuurlijke bevoegdheid daarom van betekenis kunnen zijn.
Tegelijkertijd benadrukt de landsadvocaat dat het kabinet eerst duidelijk moet maken welk probleem met de nieuwe regeling daadwerkelijk wordt opgelost. Wanneer de bestaande civielrechtelijke procedure al voldoende mogelijkheden biedt om tegen een organisatie op te treden, is het volgens het advies niet vanzelfsprekend dat een tweede verbodsprocedure noodzakelijk is. De verhouding tussen de nieuwe bevoegdheid en de bestaande verantwoordelijkheid van het Openbaar Ministerie moet daarom zorgvuldig worden uitgewerkt, zodat beide instrumenten elkaar aanvullen en geen onduidelijkheid veroorzaken over de bevoegdheden van de overheid.
Grondwet en mensenrechten stellen strenge voorwaarden
De juridische grenzen van een bestuurlijk organisatieverbod vormen een belangrijk onderdeel van het advies. De vrijheid van vereniging is een grondrecht en wordt beschermd door zowel de Nederlandse Grondwet als het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), waardoor de overheid niet zomaar kan besluiten een organisatie te verbieden vanwege haar opvattingen, politieke doelstellingen of maatschappelijke activiteiten. Volgens de landsadvocaat verzetten deze grondrechten zich niet principieel tegen een bestuurlijke verbodsbevoegdheid, maar moet de wettelijke regeling wel aan verschillende strenge voorwaarden voldoen.
Zo moet vooraf voldoende duidelijk zijn welke gedragingen tot een verbod kunnen leiden, moet het verbod een legitiem doel dienen en moet worden aangetoond dat de beperking noodzakelijk is in een democratische samenleving. Bovendien moet het ingrijpen in het belang van de openbare orde zijn en mogen de wettelijke criteria niet zo ruim worden geformuleerd dat organisaties onvoldoende kunnen voorspellen wanneer zij het risico lopen te worden verboden.
Vooral het begrip extremisme levert volgens de landsadvocaat juridische problemen op, omdat niet altijd duidelijk is welke gedragingen daar precies onder vallen. Het begrip wordt in deze algemene betekenis niet gebruikt in het Wetboek van Strafrecht en laat zich daardoor moeilijk afbakenen, terwijl juist bij een zo ingrijpende maatregel als een organisatieverbod ondubbelzinnig moet vaststaan welke activiteiten de overheid als verboden beschouwt.
De landsadvocaat verwacht dat een wettelijke bevoegdheid om op te treden tegen organisaties die de democratische rechtsstaat ondermijnen of terroristisch geweld verheerlijken in beginsel voldoende duidelijk kan worden omschreven. Bij organisaties die uitsluitend banden onderhouden met terroristische groeperingen ligt dat ingewikkelder, omdat een dergelijke relatie niet automatisch duidelijk maakt welke concrete handelingen een verbod zouden rechtvaardigen. Hetzelfde probleem speelt bij organisaties die volgens de overheid extremisme bevorderen, zonder dat nauwkeurig is vastgelegd welke gedragingen onder die omschrijving vallen.
Het gevolg van deze juridische voorwaarden kan zijn dat de nieuwe regeling uiteindelijk slechts in een beperkt aantal uitzonderlijke situaties toepasbaar wordt. De landsadvocaat waarschuwt daarmee dat een bestuurlijk verbod weliswaar mogelijk is, maar dat de praktische toegevoegde waarde kleiner kan uitvallen dan het kabinet aanvankelijk voor ogen heeft.
Frankrijk dient als voorbeeld voor Nederlandse wetgeving
Bij de verdere uitwerking van de plannen wil de minister nadrukkelijk kijken naar de ervaringen in Frankrijk, waar organisaties niet alleen via een rechterlijke procedure kunnen worden ontbonden, maar ook door een bestuursorgaan kunnen worden verboden. Het Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid heeft eerder al onderzocht hoe die Franse bestuursrechtelijke bevoegdheid juridisch is vormgegeven en wil nu vooral weten hoe de verschillende verbodsprocedures daar in de praktijk naast elkaar functioneren.
Daarbij wordt onderzocht welke organisaties via het bestuurlijke systeem worden aangepakt, welke juridische voorwaarden gelden en in hoeverre een dergelijke procedure daadwerkelijk mogelijkheden biedt die via het bestaande civielrechtelijke systeem ontbreken. Volgens Van Weel moet deze vergelijking helpen om te bepalen welke onderdelen van het Franse model geschikt zouden kunnen zijn voor toepassing binnen het Nederlandse rechtssysteem, waarbij rekening moet worden gehouden met de bescherming van grondrechten en de bestaande bevoegdheden van de rechterlijke macht.
Ook de ontwikkelingen in België worden bij de voorbereiding betrokken. Daar was eerder een wetsvoorstel opgesteld waarmee de minister van Binnenlandse Zaken organisaties die een bedreiging vormen voor de nationale veiligheid of de democratische rechtsstaat bestuurlijk zou kunnen ontbinden of verbieden. Naar aanleiding van kritiek van de Belgische Raad van State is dat voorstel echter aangepast, waardoor het niet langer voorziet in een rechtstreeks organisatieverbod, maar in de mogelijkheid om bepaalde activiteiten van organisaties te verbieden of tijdelijk stil te leggen.
De aangepaste Belgische regeling is op 18 juli opnieuw voorgelegd aan de Belgische Raad van State en was volgens de Nederlandse Kamerbrief nog niet openbaar gemaakt. Voor het kabinet is deze ontwikkeling van belang, omdat zij laat zien dat ook andere Europese landen zoeken naar een juridisch houdbaar evenwicht tussen het beschermen van de samenleving en het waarborgen van fundamentele vrijheden.
Nieuwe wetgeving moet zorgvuldig worden afgebakend
De minister heeft inmiddels besloten een wetgevingstraject te beginnen waarin de mogelijkheden voor een bestuurlijk organisatieverbod verder worden uitgewerkt. Daarbij moeten de juridische kanttekeningen van de landsadvocaat nadrukkelijk worden meegenomen en zal worden gekeken naar de praktische ervaringen met vergelijkbare regelgeving in andere landen. Van Weel wil vooral voorkomen dat een nieuwe bevoegdheid zo ruim wordt geformuleerd dat ook organisaties worden geraakt die niet daadwerkelijk een bedreiging vormen voor de democratische rechtsorde.
Dat betekent dat het kabinet nog verschillende juridische en praktische vragen moet beantwoorden voordat een wetsvoorstel kan worden ingediend. Zo moet duidelijk worden welk bestuursorgaan bevoegd wordt om een verbod op te leggen, welke concrete gedragingen daarvoor aanleiding kunnen zijn en hoe een organisatie zich tegen een genomen besluit kan verweren. De Kamerbrief bevat hierover nog geen uitgewerkte regeling en maakt evenmin duidelijk hoe snel een bestuurlijk verbod in de praktijk van kracht zou moeten worden.
Ook is nog niet vastgesteld of Nederland naast een volledig organisatieverbod mogelijkheden moet ontwikkelen om uitsluitend bepaalde activiteiten te verbieden, zoals in het aangepaste Belgische voorstel wordt onderzocht. Een dergelijke tussenoplossing zou in bepaalde omstandigheden minder ingrijpend kunnen zijn dan het volledig verbieden van een organisatie, maar het kabinet heeft hierover nog geen definitieve keuze gemaakt.
Volgens Van Weel blijft het uitgangspunt dat de overheid tijdig moet kunnen ingrijpen tegen organisaties die terrorisme en extremisme bevorderen of de democratische rechtsstaat proberen te ondermijnen. Daarbij erkent hij dat de wettelijke criteria voldoende duidelijk en beperkt moeten zijn, zodat uitsluitend organisaties worden geraakt waarvan de activiteiten daadwerkelijk aanleiding geven tot een dergelijke zware maatregel.
De minister verwacht de Tweede Kamer in het eerste kwartaal van 2027 nader te informeren over de vervolgstappen van het wetgevingstraject. Totdat de nieuwe wetgeving is uitgewerkt en door het parlement is behandeld, blijft de bestaande civielrechtelijke procedure voor het verbieden van organisaties van kracht. Het kabinet heeft daarmee een belangrijke stap gezet richting een aanvullende bestuurlijke verbodsbevoegdheid, maar het advies van de landsadvocaat maakt tegelijkertijd duidelijk dat de wens om sneller op te treden niet betekent dat de overheid zonder strenge juridische voorwaarden organisaties kan verbieden.



