VALKENBURG – Medewerkers van de Nederlandse wapenfabrikant Destinus hebben volgens onderzoek van NRC niet alleen wapens geleverd aan Oekraïne, maar ook zelf deelgenomen aan militaire activiteiten tegen Rusland. Werknemers van het bedrijf zouden Russische drones hebben proberen neer te halen en het Oekraïense leger hebben geholpen bij aanvallen op doelen op Russisch grondgebied. De onthullingen roepen ernstige vragen op over de betrokkenheid van Nederlandse burgers bij de oorlog en de mogelijke gevolgen voor de veiligheid van Nederland.
Het onderzoek van NRC, waarvoor de krant maandenlang onderzoek deed en met meer dan veertig betrokkenen sprak, laat zien dat de werkzaamheden van Destinus verder zouden zijn gegaan dan het ontwikkelen, produceren en leveren van militair materieel. Personeelsleden reisden naar Oekraïne om wapensystemen onder oorlogsomstandigheden te testen en zouden daarbij rechtstreeks betrokken zijn geraakt bij militaire operaties. Het ministerie van Defensie en verschillende deskundigen op het gebied van internationaal oorlogsrecht reageren bezorgd op de bevindingen.
Medewerkers betrokken bij droneaanval op Rusland
Een van de opvallendste gebeurtenissen die NRC beschrijft, vond plaats in juni 2023. Medewerkers van Destinus reisden naar het front bij de Oekraïense stad Charkiv om een door het bedrijf ontwikkelde drone te testen. Het beoogde doelwit lag ongeveer 180 kilometer over de grens, in de omgeving van de Russische stad Voronezj.
De drone vloog daadwerkelijk het Russische luchtruim binnen, maar wat er daarna precies met het toestel gebeurde, kon niet met zekerheid worden vastgesteld. Wel stortte diezelfde ochtend een onbemand vliegtuig neer op een appartementencomplex in Voronezj, waarbij drie mensen gewond raakten. Of het daarbij om de door Destinus geteste drone ging, is niet bewezen.
Volgens NRC stond tijdens de voorbereidingen vooral het succesvol uitvoeren van de test centraal. Over de mogelijke gevolgen van een aanval op Russisch grondgebied zou binnen het bedrijf onvoldoende zijn nagedacht. Die gang van zaken is volgens deskundigen bijzonder problematisch, omdat medewerkers van een commerciële wapenfabrikant daarmee mogelijk rechtstreeks deelnemen aan een gewapend conflict.
Nederlandse burgers verliezen mogelijk bescherming
Het internationale oorlogsrecht maakt onderscheid tussen militairen en burgers. Werknemers van een wapenfabrikant mogen in beginsel wapens ontwikkelen, produceren en leveren zonder daardoor automatisch als strijdende partij te worden beschouwd. Dat verandert wanneer zij zelf wapens bedienen of rechtstreeks deelnemen aan aanvallen op een tegenstander.
Het ministerie van Defensie bevestigt tegenover NRC dat het inzetten van een wapensysteem tegen een partij in een gewapend conflict wordt beschouwd als rechtstreekse deelname aan vijandelijkheden. Burgers die dergelijke handelingen uitvoeren, kunnen voor de duur van hun directe deelname de bescherming tegen rechtstreekse aanvallen verliezen die zij normaal gesproken onder het humanitair oorlogsrecht genieten.
Dat betekent niet dat zij automatisch militairen worden of dat iedere handeling strafbaar is. Wel kunnen zij tijdens hun deelname een militair doelwit vormen. Deskundigen waarschuwen bovendien dat de grens tussen commerciële technische ondersteuning en daadwerkelijke oorlogvoering hierdoor vervaagt.
Ook Russische aanvalsdrones bestreden
Naast de betrokkenheid bij aanvallen op Russisch grondgebied zouden medewerkers van Destinus in Oekraïne hebben geprobeerd Russische Shahed-drones neer te halen. Daarvoor werd onder meer gebruikgemaakt van de Hornet, een door het bedrijf ontwikkelde onderscheppingsdrone.
Deze wapensystemen zijn bedoeld om vijandelijke drones te onderscheppen voordat zij hun doel bereiken. Rusland gebruikt Shahed-drones veelvuldig voor aanvallen op Oekraïense steden, energievoorzieningen en andere doelen.
Volgens het onderzoek verliepen de testen van de Hornet niet altijd succesvol. Verschillende toestellen functioneerden onvoldoende en stortten regelmatig neer. Desondanks bleven medewerkers betrokken bij het uitproberen en verbeteren van de technologie onder daadwerkelijke oorlogsomstandigheden.
Het Nederlandse ministerie van Defensie was betrokken bij het regelen van exportdocumenten voor de verdedigingsdrones. Daarmee is echter niet vastgesteld dat de Nederlandse overheid ook opdracht gaf voor of toestemming verleende aan de vermeende rechtstreekse deelname van medewerkers aan gevechtshandelingen.
Destinus ontkent deelname aan militaire operaties
Destinus spreekt de voorstelling dat zijn werknemers zelf militaire operaties uitvoerden tegen. Het bedrijf stelt tegenover NRC uitsluitend technische ondersteuning te hebben verleend aan Oekraïne. Daarmee ontstaat een belangrijk verschil tussen de beschrijving van de betrokkenen in het journalistieke onderzoek en de officiële lezing van de wapenfabrikant.
Het bedrijf heeft zijn hoofdkantoor in het Zuid-Hollandse Valkenburg en beschikt over productielocaties in Hengelo en Born. Destinus is uitgegroeid tot een belangrijke Nederlandse producent van drones en andere wapensystemen die aan Oekraïne worden geleverd. De Nederlandse overheid heeft voor honderden miljoenen euro's aan opdrachten bij het bedrijf geplaatst.
Destinus werd opgericht door de in Rusland geboren ondernemer Michaïl Kokoritsj, die zich eerder tegen het Russische politieke bewind heeft uitgesproken. Het bedrijf richt zich onder meer op de ontwikkeling van relatief goedkope drones en kruisraketten, waarmee Oekraïne zowel vijandelijke aanvallen kan onderscheppen als doelen op grotere afstand kan treffen.
Ook betrokken bij aanval op Krimbrug
De onthullingen verschijnen kort nadat Destinus zelf bekendmaakte dat door het bedrijf ontwikkelde wapens waren gebruikt bij de Oekraïense aanval op de Krimbrug op dinsdag 17 november. Volgens de fabrikant troffen zeven Ruta-kruisraketten de brug die het Russische vasteland verbindt met het door Rusland bezette Oekraïense schiereiland de Krim.
Bij de aanval raakte een belangrijk deel van de verbinding zwaar beschadigd. De brug heeft grote militaire en symbolische betekenis voor Rusland, omdat zij wordt gebruikt voor transporten tussen het Russische vasteland en de Krim.
Het bedrijf maakte zijn betrokkenheid bij deze specifieke aanval opvallend openlijk bekend. Volgens een woordvoerder wilde Destinus daarmee laten zien dat Europese defensietechnologie daadwerkelijk kan bijdragen aan de verdediging van Oekraïne.
De Russische reactie liet niet lang op zich wachten. De Russische ambassade stelde vragen over de Nederlandse betrokkenheid bij de oorlog. Eerder had de Russische oud-president Dmitri Medvedev Destinus al genoemd als mogelijk doelwit vanwege de levering van wapens aan Oekraïne.
Vragen over veiligheid van Nederland
De gebeurtenissen leiden tot zorgen over de veiligheidsrisico's voor Nederlandse defensiebedrijven en hun medewerkers. Deskundigen wijzen erop dat Rusland niet alleen militaire doelen in Oekraïne aanvalt, maar ook Europese bedrijven die wapens produceren voor het Oekraïense leger onder druk probeert te zetten.
Daarbij wordt onder meer gewezen op het gevaar van sabotage, cyberaanvallen en andere vormen van Russische vergelding. De openlijke betrokkenheid van een in Nederland gevestigd bedrijf bij aanvallen op Russische doelen kan volgens deskundigen de aandacht van Moskou verder vergroten.
De belangrijkste juridische vraag is waar de grens ligt tussen het leveren van militaire technologie en het daadwerkelijk deelnemen aan oorlogshandelingen. Volgens oorlogsrechtdeskundigen is die grens mogelijk overschreden wanneer medewerkers van een commerciële onderneming zelf drones inzetten tegen Russische doelen.
Of de onthullingen aanleiding vormen voor nader onderzoek door Nederlandse autoriteiten, is nog niet bekend. Evenmin is vastgesteld of medewerkers van Destinus met hun activiteiten daadwerkelijk het oorlogsrecht hebben geschonden. De bevindingen maken wel duidelijk dat de betrokkenheid van Nederlandse defensiebedrijven bij de oorlog in Oekraïne verder kan reiken dan uitsluitend de productie en levering van wapens.



