NEDERLAND – In 1980 gaf Nederland omgerekend 17,3 miljard euro uit aan zorg en welzijn. In 2024 was dat bedrag opgelopen tot ruim 154 miljard euro. De gemiddelde premie voor de basisverzekering steeg sinds de invoering van het huidige zorgstelsel in 2006 van 1.060 naar 1.879 euro per jaar in 2026. Ondertussen worden patiënten geconfronteerd met wachtlijsten, personeelstekorten en steeds hogere kosten. Achter die cijfers gaat nog een andere werkelijkheid schuil: fraudeurs die zorggeld wegsluizen, bedrijven die verdienen aan kwetsbare patiënten en farmaceutische fabrikanten die voor sommige medicijnen prijzen vragen die nauwelijks in verhouding staan tot de oorspronkelijke ontwikkelingskosten. Hoe heeft de Nederlandse gezondheidszorg zich in 46 jaar ontwikkeld, waar blijft al dat geld en wie profiteert ervan?
Een onderzoek naar de ontwikkeling van de Nederlandse gezondheidszorg sinds 1980 laat een opmerkelijk beeld zien. Nederland beschikt over veel betere medische technieken, behandelingen en geneesmiddelen dan ruim vier decennia geleden. Mensen leven gemiddeld langer en aandoeningen die vroeger nauwelijks behandelbaar waren, kunnen tegenwoordig worden bestreden of langdurig onder controle worden gehouden.
Maar daar staat een financiële werkelijkheid tegenover die steeds moeilijker te negeren valt. De zorguitgaven zijn veel sneller gegroeid dan de bevolking. De rekening wordt betaald via zorgpremies, inkomensafhankelijke bijdragen, belastingen en eigen betalingen.
Tegelijkertijd blijkt de controle op de besteding van dat geld niet altijd voldoende. Vooral in delen van de langdurige zorg, thuiszorg en maatschappelijke ondersteuning zijn constructies ontstaan waarmee kwaadwillenden geld kunnen verdienen zonder de zorg te leveren waarvoor zij worden betaald.
En dan is er de farmaceutische industrie. Een bedrijfstak die onmisbaar is voor de ontwikkeling van nieuwe behandelingen, maar waarin exclusieve verkooprechten en gebrek aan concurrentie soms leiden tot buitengewoon hoge prijzen.
1980: het ziekenfonds en de relatief overzichtelijke zorgwereld
Om te begrijpen hoe het huidige stelsel is ontstaan, moeten we terug naar 1980. Nederland kende destijds een fundamenteel ander systeem van ziektekostenverzekeringen.
Werknemers met een inkomen beneden de ziekenfondsgrens waren verplicht verzekerd via het ziekenfonds. Wie boven die inkomensgrens verdiende, was doorgaans aangewezen op een particuliere ziektekostenverzekering. Voor zware en langdurige zorg bestond sinds 1968 de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, de AWBZ.
De gezondheidszorg was minder technologisch ontwikkeld dan tegenwoordig. Er waren minder behandelmethoden, minder kostbare medische apparatuur en aanzienlijk minder mogelijkheden om patiënten met ingewikkelde aandoeningen langdurig in leven te houden.
Volgens historische cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bedroegen de totale uitgaven aan zorg en welzijn in 1980 omgerekend 17,31 miljard euro. In 1990 was dat al 26,66 miljard euro en in 2000 ruim 45,36 miljard euro.
De uitgaven namen dus al fors toe voordat de grote hervorming van het zorgverzekeringsstelsel werd ingevoerd. De vergrijzing, stijgende lonen, meer medische mogelijkheden en een groeiende zorgvraag speelden daarbij een belangrijke rol.
In dezelfde periode verbeterde de levensverwachting. Een Nederlandse man had in 1980 bij geboorte een levensverwachting van ongeveer 72,5 jaar, een vrouw van 79,2 jaar. In 2025 was dat volgens het CBS opgelopen tot respectievelijk ongeveer 80,7 en 83,5 jaar.
Die vooruitgang is niet uitsluitend aan de gezondheidszorg toe te schrijven. Ook betere leefomstandigheden, voeding, preventie en andere maatschappelijke ontwikkelingen hebben daaraan bijgedragen.
Toch maakt deze ontwikkeling duidelijk waarom een eenvoudige vergelijking tussen de zorg van 1980 en die van nu tekortschiet. We betalen veel meer, maar krijgen op tal van gebieden ook medische mogelijkheden die destijds ondenkbaar waren.
2006: het jaar waarin Nederland een compleet ander zorgstelsel kreeg
De grootste verandering kwam op 1 januari 2006. Het onderscheid tussen ziekenfondsverzekerden en particulier verzekerden verdween. Daarvoor in de plaats kwam de Zorgverzekeringswet.
Iedereen die onder de verzekeringsplicht valt, moest voortaan een basisverzekering afsluiten bij een zorgverzekeraar. Verzekeraars kregen een acceptatieplicht voor de basisverzekering en mochten daarbij geen hogere premie berekenen vanwege leeftijd of gezondheid.
Het idee was dat gereguleerde concurrentie verzekeraars zou stimuleren betere zorg tegen lagere kosten in te kopen. Burgers konden jaarlijks overstappen, waardoor verzekeraars zich moesten inspannen om aantrekkelijk te blijven.
Daarmee werd een aanzienlijk deel van de organisatie van de gezondheidszorg afhankelijk van contractonderhandelingen, tarieven, administratieve controles en de financiële verhoudingen tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders.
Voor voormalige ziekenfondsverzekerden veranderde vooral de zichtbare premie ingrijpend. De nominale ziekenfondspremie bedroeg in 2005 ongeveer 25 euro per maand. Na de hervorming lag de gemiddelde maandelijkse zorgverzekeringspremie rond de 86 tot 88 euro.
Die bedragen zijn niet rechtstreeks vergelijkbaar, omdat ook het financieringssysteem veranderde. Zo werd de zorgtoeslag ingevoerd om mensen met lagere inkomens tegemoet te komen en bleven inkomensafhankelijke bijdragen een belangrijke financieringsbron.
Desondanks betekende de hervorming voor veel huishoudens een ingrijpende verandering in de manier waarop zij de kosten van gezondheidszorg rechtstreeks ervoeren.
De centrale belofte was meer doelmatigheid. Maar de vraag of de concurrentie tussen verzekeraars het stelsel daadwerkelijk betaalbaarder heeft gemaakt, valt niet eenvoudig te beantwoorden. Daarvoor zou moeten worden vastgesteld hoe de kosten zich zonder de hervorming hadden ontwikkeld.
Dat neemt niet weg dat de totale zorguitgaven ook na 2006 sterk bleven stijgen.
Van 17 miljard naar 154 miljard euro
De historische uitgavencijfers laten zien hoe omvangrijk de groei is geweest.
In 2005 bedroegen de uitgaven aan zorg en welzijn ongeveer 65,4 miljard euro. Vijf jaar later was dat gestegen naar 85,8 miljard euro. In 2015 ging het om 92,3 miljard euro en in 2020 om ruim 116 miljard euro.
Volgens de meest recente brede CBS-reeks werd in 2024 uiteindelijk 154,4 miljard euro uitgegeven aan gezondheids- en welzijnszorg.
Dat is bijna negen keer zoveel als in 1980, uitgedrukt in de prijzen van de betreffende jaren. Dit betekent nadrukkelijk niet dat de hoeveelheid geleverde zorg negen keer zo groot is geworden. Inflatie, hogere salarissen, veranderde zorgpakketten en verschuivingen in de registratie spelen een belangrijke rol.
Ook is van belang wat precies onder zorguitgaven wordt verstaan. De brede CBS-definitie omvat naast medische en langdurige zorg onder meer jeugdzorg, maatschappelijk werk en kinderopvang.
Volgens de internationale definitie van gezondheidszorg, die deze onderdelen niet allemaal meerekent, bedroegen de Nederlandse uitgaven in 2025 ongeveer 120,2 miljard euro. Dat was 6,9 miljard euro meer dan een jaar eerder.
Deze twee bedragen kunnen dus niet worden gebruikt om te beweren dat de zorguitgaven tussen 2024 en 2025 zijn gedaald. Ze hebben betrekking op verschillende definities.
Van die 120,2 miljard euro werd in 2025 ongeveer 60,5 miljard betaald vanuit de Zorgverzekeringswet en 29,9 miljard vanuit de Wet langdurige zorg. Daarnaast waren er miljarden aan overheidsfinanciering, vrijwillige verzekeringen en eigen betalingen.
Het totale bedrag dat Nederlanders rechtstreeks zelf betaalden, waaronder het eigen risico en andere eigen bijdragen, was eveneens aanzienlijk.
De zorgpremie: een rekening die ieder jaar terugkomt
Voor miljoenen Nederlanders is de maandelijkse zorgpremie een van de meest zichtbare kosten van het stelsel.
Bij de invoering van de basisverzekering in 2006 bedroeg de gemiddelde nominale premie 1.060 euro per jaar. In 2015 was dat 1.218 euro, in 2020 ongeveer 1.448 euro en in 2025 al 1.876 euro.
In 2026 bedraagt de gemiddelde premie volgens Vektis en de Nederlandse Zorgautoriteit 1.879 euro per jaar. Dat komt neer op ongeveer 157 euro per maand voor één volwassen verzekerde.
Vergeleken met 2006 is de nominale premie daarmee ongeveer 77 procent gestegen. Dat percentage is niet gecorrigeerd voor inflatie of veranderingen in de verzekerde zorg.
Voor een huishouden met twee volwassenen komt alleen de gemiddelde basispremie in 2026 uit op ongeveer 3.758 euro per jaar, nog voordat eventuele aanvullende verzekeringen en het eigen risico worden meegerekend.
Daarnaast bestaat het verplichte eigen risico. Dat begon in 2008 op 150 euro en bedraagt in 2026 nog altijd 385 euro per volwassen verzekerde.
Wie het volledige eigen risico gebruikt, kan daardoor boven op de gemiddelde basispremie in totaal ongeveer 2.264 euro per jaar betalen. Voor twee volwassenen kan dat oplopen tot ongeveer 4.528 euro, exclusief aanvullende verzekeringen en andere eigen betalingen.
Huishoudens met lagere inkomens kunnen zorgtoeslag krijgen. Ook moet worden bedacht dat werkgevers en zelfstandigen via inkomensafhankelijke bijdragen meebetalen aan de Zorgverzekeringswet.
De zorg wordt dus niet uitsluitend uit de zichtbare maandpremie betaald. Een aanzienlijk deel van de rekening loopt via andere financiële kanalen.
Juist daardoor is voor veel burgers nauwelijks te overzien hoeveel zij uiteindelijk via hun inkomen, premies en belastingen aan het totale zorgstelsel bijdragen.
Meer geld, maar nog steeds lange wachtlijsten
De sterke groei van de zorguitgaven heeft niet voorkomen dat de toegankelijkheid van bepaalde vormen van zorg onder druk staat.
In 2025 lag volgens de landelijke registratie bij 50,6 procent van de gemeten wachttijden voor een eerste polikliniekbezoek de wachttijd boven de afgesproken norm van vier weken. Bij behandelingen ging het om 42 procent van de geregistreerde wachttijden.
Deze percentages betekenen niet dat zoveel procent van alle patiënten te lang wacht, maar ze laten wel zien hoe omvangrijk het toegankelijkheidsprobleem is.
Ook in de geestelijke gezondheidszorg bestaan grote problemen. De Nederlandse Zorgautoriteit constateerde dat wachttijden in veel regio's te lang blijven. Vooral mensen met complexe psychische problemen moeten vaak langdurig wachten voordat passende hulp beschikbaar komt.
Daarbij komt het personeelstekort. Nederland telt ongeveer anderhalf miljoen werkenden in zorg en welzijn, maar dat is volgens de overheid niet voldoende om aan de groeiende vraag te blijven voldoen.
In een scenario zonder aanvullende maatregelen kan het tekort in 2035 oplopen tot ongeveer 301.000 werkenden. Zelfs wanneer de voorgenomen zorgakkoorden hun beoogde effect hebben, wordt nog altijd een tekort van ongeveer 227.000 mensen verwacht.
Dat zijn vooruitberekeningen, geen vaststaande uitkomsten. Maar de cijfers illustreren wel de omvang van het probleem.
De vraag dringt zich op hoe houdbaar een systeem is waarin de financiële uitgaven blijven groeien, terwijl beschikbare medewerkers steeds moeilijker aan de zorgvraag kunnen voldoen.
Zorgfraude: hoeveel miljarden verdwijnen werkelijk?
Naast de toenemende zorgkosten speelt een probleem dat het vertrouwen in het stelsel rechtstreeks aantast: fraude met zorggeld.
In de afgelopen jaren verschenen herhaaldelijk berichten dat jaarlijks mogelijk tien miljard euro uit de gezondheidszorg zou verdwijnen door fraude. Dat bedrag vraagt om een belangrijke nuance.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport schreef in oktober 2025 aan de Tweede Kamer dat de daadwerkelijke omvang van zorgfraude niet bekend is. De genoemde tien miljard euro is volgens het ministerie een schatting zonder sluitende onderbouwing.
In eerdere onderzoeken wordt gesproken over een mogelijke omvang van één tot tien procent aan fouten én fraude. Dat betekent niet dat dit volledige percentage bestaat uit bewezen criminele activiteiten. Onjuiste declaraties kunnen bijvoorbeeld ook het gevolg zijn van administratieve fouten.
Het zou daarom onjuist zijn om te stellen dat vaststaat dat jaarlijks tien miljard euro door criminelen wordt gestolen.
Maar dat de problematiek ernstig is, wordt door verschillende toezichthouders en opsporingsdiensten bevestigd.
Het Informatieknooppunt Zorgfraude ontving in 2025 in totaal 678 signalen van mogelijke zorgfraude. Daarvan werden 642 signalen na een eerste controle aangenomen voor verdere informatieverrijking.
De Financial Intelligence Unit Nederland meldde over hetzelfde jaar 63 verdacht verklaarde dossiers met in totaal ongeveer duizend financiële transacties die verband hielden met signalen van zorgfraude.
Deze aantallen hebben betrekking op verschillende organisaties en registraties. Zij kunnen niet bij elkaar worden opgeteld als één totaal aantal fraudezaken. Een fraudemelding is bovendien nog geen bewezen strafbaar feit.
Malafide zorgbedrijven en de handel in kwetsbare mensen
De werkwijzen die opsporingsinstanties beschrijven, zijn zorgwekkend.
Sommige ondernemingen declareren zorg die nooit is geleverd. Andere brengen meer uren in rekening dan daadwerkelijk zijn gewerkt, zetten onvoldoende gekwalificeerd personeel in of gebruiken vervalste diploma's.
De FIU waarschuwde in haar jaaroverzicht over 2025 voor georganiseerde verbanden die zorgbedrijven gebruiken om geld uit het zorgstelsel te halen. Daarbij worden onder meer dubieuze zelfstandigen en uitzendconstructies ingezet.
Geld kan via onderlinge facturen, schijnkosten en professionele witwasnetwerken worden verplaatst. Op papier lijken de betalingen zakelijke kosten. In werkelijkheid kan het gaan om het wegsluizen van zorggeld.
Een onderzoek dat de Nederlandse Arbeidsinspectie in juni 2026 bekendmaakte, laat zien hoe dergelijke constructies kunnen werken. Vijf verdachten werden aangehouden in een onderzoek naar het vermoedelijk witwassen van miljoenen euro's aan zorggelden.
Volgens de opsporingsdienst kwam in de onderzochte periode ongeveer vijf miljoen euro aan zorggeld terecht bij een netwerk van vier stichtingen en andere betrokken ondernemingen.
Een aanzienlijk deel zou niet zijn besteed aan daadwerkelijke zorg. Bij doorzoekingen werden onder meer luxe horloges, contant geld, onroerend goed en zeven dure auto's in beslag genomen.
In september 2026 maakte de Arbeidsinspectie opnieuw een zaak bekend. Een vrouw werd aangehouden op verdenking van het witwassen van zorggeld via haar eenmanszaak.
De onderneming zou in 2023 en 2024 meer dan twee miljoen euro hebben ontvangen. Volgens de onderzoekers leek ruim één miljoen euro daarvan niet te zijn besteed aan zorg- of personeelskosten. Een deel van het geld zou zijn gebruikt voor privé-uitgaven en luxe goederen.
In beide zaken gaat het om verdenkingen en lopend strafrechtelijk onderzoek. Het staat niet vast dat alle betrokken personen schuldig zijn.
Toch maken dergelijke dossiers duidelijk waar de kwetsbaarheid zit. Het systeem is afhankelijk van betrouwbare declaraties, effectieve controles en de mogelijkheid om snel in te grijpen wanneer een onderneming misbruik maakt van kwetsbare cliënten.
Wanneer die controles tekortschieten, kan publiek zorggeld verdwijnen voordat toezichthouders volledig zicht krijgen op de financiële constructie.
De farmaceutische industrie: medicijnen als winstmachine
Een afzonderlijk hoofdstuk verdient de farmaceutische industrie. Zonder geneesmiddelenfabrikanten zouden talloze moderne behandelingen niet bestaan. De ontwikkeling van nieuwe medicijnen vraagt wetenschappelijk onderzoek, langdurige klinische studies en aanzienlijke investeringen.
Daar staat tegenover dat sommige fabrikanten jarenlang beschikken over exclusieve verkooprechten. Zolang concurrenten geen vergelijkbaar middel mogen aanbieden, kan een producent een bijzonder sterke marktpositie hebben.
De Nederlandse Zorgautoriteit publiceerde in april 2025 een onderzoek naar de gevolgen van langdurige patentbescherming bij dure geneesmiddelen. Daaruit blijkt dat prijzen na het ontstaan van concurrentie soms met 80 tot zelfs 99 procent dalen.
Dat is een opvallend verschil. Het roept de vraag op hoeveel van de oorspronkelijke prijs werkelijk nodig was om ontwikkelingskosten terug te verdienen en hoeveel samenhing met de exclusieve marktpositie.
Volgens de NZa bestaat in het huidige systeem geen rechtstreekse koppeling tussen de duur van patentbescherming en de periode die een fabrikant nodig heeft om investeringen terug te verdienen.
Bij de zeven onderzochte geneesmiddelen duurde de periode waarin bescherming tegen concurrentie bestond ongeveer veertien tot achttien jaar.
Dat betekent niet automatisch dat al die jaren sprake was van buitensporige winst. Ontwikkelingskosten, mislukte geneesmiddelenprojecten en toekomstige investeringen moeten eveneens worden meegewogen.
Maar het onderzoek laat wel zien hoe groot de financiële gevolgen van langdurige exclusiviteit voor de samenleving kunnen zijn.
Van 46 euro naar bijna 14.000 euro: de zaak-Leadiant
Een van de meest sprekende Nederlandse voorbeelden is de zaak rond geneesmiddelenfabrikant Leadiant.
Het bedrijf verkocht een geneesmiddel met de werkzame stof chenodeoxycholzuur, ook bekend als CDCA. Het middel wordt gebruikt bij de behandeling van een zeldzame erfelijke stofwisselingsziekte, cerebrotendineuze xanthomatose.
In 2008 kostte een verpakking van honderd capsules ongeveer 46 euro. Nadat Leadiant het product had overgenomen, werd de prijs in verschillende stappen verhoogd.
In 2009 steeg de prijs naar ongeveer 885 euro. In 2014 was dat ruim 3.100 euro. Nadat het bedrijf een bijzondere registratie en exclusieve marktpositie had verkregen, liep de verkoopprijs in 2017 op tot bijna 14.000 euro per verpakking.
De prijs was daarmee ongeveer driehonderd keer zo hoog geworden.
Volgens de Autoriteit Consument & Markt bestond voor deze prijsverhoging geen deugdelijke rechtvaardiging. Het ging niet om een volledig nieuw ontwikkeld geneesmiddel, maar om een bestaande werkzame stof die al jarenlang voor dezelfde aandoening werd gebruikt.
Voor patiënten was het medicijn onmisbaar en een gelijkwaardig beschikbaar alternatief ontbrak destijds.
De ACM stelde vast dat Leadiant misbruik had gemaakt van zijn economische machtspositie en legde een miljoenenboete op.
In februari 2025 bevestigde de rechtbank in Rotterdam de kern van dat oordeel. De rechter kwalificeerde de prijsverhoging als een schoolvoorbeeld van misbruik van een economische machtspositie.
De boete werd wegens de lange duur van de procedure enigszins verlaagd tot ruim 17 miljoen euro.
Deze zaak maakt duidelijk dat buitensporige medicijnprijzen niet uitsluitend een politieke beschuldiging zijn. In concrete gevallen is daadwerkelijk door een toezichthouder en een rechtbank vastgesteld dat een fabrikant zijn machtspositie heeft misbruikt.
Van 148 miljoen naar 2 miljoen na afloop van het patent
Een ander opmerkelijk voorbeeld komt uit onderzoek van de Nederlandse Zorgautoriteit naar lenalidomide, een geneesmiddel dat wordt gebruikt bij bepaalde vormen van kanker.
In 2020 bedroegen de gedeclareerde uitgaven voor dit geneesmiddel ongeveer 148 miljoen euro.
Nadat in 2022 concurrentie mogelijk werd, daalden de uitgaven in 2023 naar ongeveer twee miljoen euro.
Dat verschil is uitzonderlijk groot. Het betreft de ontwikkeling van gedeclareerde uitgaven en niet uitsluitend de prijs van één verpakking. Toch laat de daling zien hoeveel invloed concurrentie op de totale medicijnkosten kan hebben.
Volgens de NZa komt het vaker voor dat geneesmiddelen na het wegvallen van exclusieve bescherming spectaculair goedkoper worden.
Daarmee wordt de vraag naar een eerlijke prijsstelling bijzonder relevant. Als een vergelijkbaar geneesmiddel na afloop van een patent voor een fractie van de oorspronkelijke prijs beschikbaar komt, moet de overheid kritisch blijven onderzoeken hoe die eerdere prijs tot stand kwam.
De farmaceutische industrie wijst terecht op de kosten en risico's van geneesmiddelenontwikkeling. Maar dat neemt niet weg dat de samenleving een gerechtvaardigd belang heeft bij transparantie over prijzen, investeringen en rendementen.
AbbVie en Humira: de discussie over miljardenwinsten
Ook het Amerikaanse farmaceutische concern AbbVie kwam in Nederland onder vuur te liggen vanwege de prijsstelling van Humira, een geneesmiddel dat onder meer wordt gebruikt bij reuma en chronische ontstekingsziekten.
De stichting Farma ter Verantwoording stelde dat AbbVie tijdens de periode van patentbescherming buitensporige winsten behaalde en het Nederlandse zorgstelsel tot ongeveer 1,2 miljard euro te veel in rekening zou hebben gebracht.
De stichting beschuldigde het bedrijf ervan zijn sterke marktpositie te hebben gebruikt om de prijzen langdurig hoog te houden.
AbbVie bestreed de verwijten. De zaak kwam uiteindelijk voor de rechtbank in Amsterdam.
Op 9 juli 2025 verklaarde de rechtbank de stichting niet-ontvankelijk. De rechters kwamen daardoor niet toe aan een inhoudelijke beoordeling van de vermeende buitensporige prijsstelling.
Dat onderscheid is essentieel. Het bedrag van 1,2 miljard euro is een berekening en beschuldiging van de stichting, geen door een rechter vastgestelde onrechtmatige winst.
De zaak toont niettemin aan dat de maatschappelijke discussie over geneesmiddelenprijzen verder gaat dan de vraag of een medicijn medisch noodzakelijk is.
Ook de verdeling van de opbrengsten tussen fabrikant, aandeelhouders, zorgverzekeraars en samenleving staat ter discussie.
Aandeelhouders, patenten en het belang van maximale winst
De financiële belangen van farmaceutische bedrijven zijn aanzienlijk. Grote beursgenoteerde fabrikanten hebben niet alleen patiënten en artsen als belanghebbenden, maar ook investeerders en aandeelhouders die rendement verwachten.
Een hooggeprijsd geneesmiddel kan voor een onderneming jarenlang een belangrijke bron van omzet en winst vormen. Die opbrengsten kunnen worden gebruikt voor nieuw onderzoek, investeringen, overnames, dividend of het terugkopen van eigen aandelen.
Het zou te eenvoudig zijn om iedere dure behandeling uitsluitend te verklaren uit de wens aandeelhouders tevreden te houden. Sommige geneesmiddelen zijn daadwerkelijk buitengewoon kostbaar om te ontwikkelen en worden slechts aan een kleine groep patiënten verstrekt.
Maar de financiële prikkel om gedurende een exclusieve verkoopperiode een zo hoog mogelijke prijs te vragen, is onmiskenbaar aanwezig.
Juist daarom is onafhankelijk toezicht noodzakelijk. Een geneesmiddel is immers geen gewone handelswaar. Wie levenslang afhankelijk is van een behandeling, kan niet eenvoudig besluiten een bepaald product niet meer te kopen omdat de prijs te hoog is.
De onderhandelingspositie van de patiënt is daardoor fundamenteel anders dan die van een consument die een televisie of auto aanschaft.
De Nederlandse overheid onderhandelt met fabrikanten over dure geneesmiddelen en sluit financiële arrangementen om de uitgaven te beperken. Niet alle afgesproken kortingen zijn openbaar, waardoor burgers niet altijd kunnen vaststellen welke uiteindelijke prijs voor een behandeling wordt betaald.
Dat gebrek aan openbaarheid maakt controle op de verhouding tussen publieke uitgaven en private opbrengsten ingewikkeld.
Miljarden aan geneesmiddelen en toch medicijntekorten
Volgens het Zorginstituut Nederland werd in 2025 voorlopig ongeveer 2,7 miljard euro uitgegeven aan dure geneesmiddelen die via afzonderlijke declaraties door ziekenhuizen werden verstrekt.
Dat bedrag betreft slechts een specifiek onderdeel van de geneesmiddelenzorg. Het omvat dus niet alle medicijnen die Nederlanders gebruiken.
Tegelijkertijd kampen patiënten en apotheken regelmatig met tekorten.
Volgens de KNMP werden in 2025 in Nederland 1.134 geneesmiddelentekorten geregistreerd. Hoewel dat minder was dan een jaar eerder, ondervonden volgens het ministerie nog altijd miljoenen medicijngebruikers de gevolgen van beschikbaarheidsproblemen.
Niet ieder tekort wordt veroorzaakt door de farmaceutische industrie die haar winst probeert te verhogen. Productieproblemen, afhankelijkheid van buitenlandse fabrieken, beperkte voorraden, grondstofproblemen en relatief lage prijzen voor bepaalde generieke medicijnen spelen eveneens een rol.
Daarmee ontstaat een opmerkelijke tegenstelling. Aan de ene kant kunnen nieuwe, exclusief beschermde medicijnen uitzonderlijk duur zijn. Aan de andere kant kan de productie van oudere, goedkope geneesmiddelen financieel onaantrekkelijk worden, waardoor het aantal leveranciers afneemt en de beschikbaarheid kwetsbaarder wordt.
Een goed geneesmiddelenbeleid moet beide problemen tegelijk aanpakken: voorkomen dat fabrikanten onredelijk hoge prijzen vragen en zorgen dat noodzakelijke goedkope medicijnen beschikbaar blijven.
Wie verdient er aan de zorg en wie betaalt de rekening?
De Nederlandse gezondheidszorg bestaat niet uitsluitend uit commerciële ondernemingen. Veel instellingen werken zonder winstoogmerk en het overgrote deel van de zorgprofessionals zet zich dagelijks in om patiënten goed te behandelen.
Het zou onjuist zijn om alle zorgverzekeraars, zorginstellingen of farmaceutische fabrikanten over één kam te scheren.
Maar juist doordat jaarlijks zulke grote bedragen worden uitgegeven, is de vraag naar de bestemming van dat geld gerechtvaardigd.
Hoeveel wordt besteed aan daadwerkelijke patiëntenzorg? Hoeveel aan administratie, ICT, huisvesting, personeel en organisatie? Hoe effectief zijn contractonderhandelingen en controles? En hoeveel geld gaat verloren door fouten, fraude, onnodige behandelingen of prijzen die onvoldoende door concurrentie worden begrensd?
Die vragen moeten met controleerbare cijfers worden beantwoord, niet uitsluitend met politieke beloften.
De ontwikkeling sinds 1980 laat zien dat de gezondheidszorg een fundamenteel andere sector is geworden. De medische mogelijkheden zijn sterk verbeterd, maar de financiële en bestuurlijke complexiteit is eveneens enorm toegenomen.
Daarbij is niet alleen de hoogte van de uitgaven belangrijk, maar ook de kwaliteit en toegankelijkheid van wat daarvoor wordt geleverd.
De rekening blijft stijgen, maar waar ligt de grens?
De grootste uitdaging voor de komende jaren is niet simpelweg het terugdringen van zorguitgaven. Een vergrijzende bevolking heeft meer ondersteuning nodig en moderne behandelingen kunnen kostbaar zijn.
De echte opgave is om geld dat voor noodzakelijke zorg is bestemd ook daadwerkelijk daar terecht te laten komen.
Dat vraagt om strengere controle op zorgondernemingen, effectieve gegevensuitwisseling tussen toezichthouders, betere bescherming tegen frauduleuze declaraties en sneller ingrijpen wanneer vermoedens van misbruik voldoende worden onderbouwd.
Ook de prijsvorming van geneesmiddelen verdient blijvende aandacht. De zaken rond Leadiant en de onderzoeksresultaten van de NZa laten zien dat de samenleving soms jarenlang aanzienlijk meer betaalt zolang concurrentie ontbreekt.
De overheid moet daarbij kritisch kijken naar exclusieve verkooprechten, werkelijke innovatiekosten en de mogelijkheden om concurrentie toe te laten zodra dat verantwoord kan.
De resultaten van ruim vier decennia gezondheidszorg laten zich uiteindelijk niet in één bedrag samenvatten. Nederland heeft grote medische vooruitgang geboekt en vele mensenlevens zijn dankzij moderne zorg verbeterd of verlengd.
Maar tegenover die prestaties staat een rekening die steeds omvangrijker wordt en een systeem waarin ernstige fraude en misbruik van marktmacht aantoonbaar voorkomen.
Dat maakt de belangrijkste vraag niet of Nederland nog meer geld aan gezondheidszorg kan uitgeven, maar of het bestaande geld voldoende doelmatig, eerlijk en controleerbaar wordt besteed.
Want iedere euro die door fraude verdwijnt of zonder rechtvaardiging te veel wordt betaald, is een euro die niet meer kan worden gebruikt voor verpleegkundigen, behandelingen, ouderenzorg of het verkorten van wachtlijsten.
En uiteindelijk zijn het de premiebetalers, belastingbetalers en patiënten die de gevolgen daarvan dragen.
