DEN HAAG – Een vertrek van de VVD uit het kabinet-Jetten hoeft niet automatisch tot nieuwe verkiezingen of het einde van de regering te leiden. D66 en CDA kunnen ook zonder de liberalen meerderheden vinden in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Dat blijkt uit een analyse van de huidige zetelverdeling. Progressief Nederland (PRO) speelt daarbij een belangrijke rol, maar ook BBB, JA21, ChristenUnie en verschillende kleinere partijen kunnen het verschil maken. De berekeningen laten zien dat er meerdere mogelijkheden bestaan om het land te besturen zonder de VVD. Of de betrokken partijen daadwerkelijk bereid zijn tot samenwerking, is echter een heel andere vraag.

De politieke crisis ontstond nadat D66 en CDA met Progressief Nederland en Volt afspraken maakten over het Belastingplan 2027. De VVD verzette zich tegen de voorgestelde belastingverhogingen voor hogere vermogens en stemde vervolgens tegen het aangepaste belastingplan van het eigen kabinet.

VVD-leider en vicepremier Dilan Yeşilgöz stelde dat de samenwerking op deze manier niet kon doorgaan. Vrijdag 13 november volgde meer dan zeven uur overleg met premier Rob Jetten en CDA-vicepremier Bart van den Brink. Een definitieve oplossing kwam er niet. De drie partijen besloten gedurende het weekend verder te praten.

Daarmee blijft de vraag wat er gebeurt als de VVD alsnog besluit haar ministers terug te trekken uit het kabinet. Een nieuwe kabinetsformatie of vervroegde verkiezingen is dan een mogelijkheid, maar er bestaan ook andere staatsrechtelijke en politieke routes.

D66 en CDA hebben samen slechts 44 Tweede Kamerzetels

De huidige coalitie van D66, VVD en CDA beschikt over 66 zetels in de Tweede Kamer. Daarmee heeft het kabinet vanaf zijn aantreden al geen meerderheid en is het afhankelijk van steun van oppositiepartijen.

Zonder de VVD vallen 22 zetels weg. D66 houdt 26 zetels over en het CDA 18, samen goed voor 44 van de 150 Kamerzetels. Voor een gewone meerderheid zijn 76 zetels noodzakelijk. Beide partijen moeten dus minimaal 32 zetels aan aanvullende steun organiseren.

In de Eerste Kamer is de uitgangspositie eveneens beperkt. D66 beschikt daar over zeven zetels en het CDA over zes. Samen hebben de partijen dus dertien van de 75 zetels. Voor een meerderheid zijn er 38 nodig.

Dat betekent dat D66 en CDA niet alleen in de Tweede Kamer naar partners moeten zoeken. Iedere nieuwe samenwerking moet ook rekening houden met de politieke verhoudingen in de senaat, waar wetsvoorstellen na goedkeuring door de Tweede Kamer nog kunnen worden tegengehouden.

Progressief Nederland wordt een belangrijke speler

De eerste partij die in beeld komt, is Progressief Nederland, de voormalige samenwerking tussen GroenLinks en PvdA. PRO beschikt over twintig zetels in de Tweede Kamer en veertien in de Eerste Kamer.

Wanneer D66 en CDA met PRO samenwerken, ontstaat een blok van 64 Tweede Kamerzetels en 27 Eerste Kamerzetels. Dat is aanzienlijk sterker dan de huidige basis van twee partijen, maar nog steeds onvoldoende voor een meerderheid.

De recente onderhandelingen over het belastingplan laten wel zien dat D66, CDA en PRO op specifieke onderwerpen afspraken kunnen maken.

Om in beide Kamers een meerderheid te verkrijgen, moeten er aanvullende partijen aansluiten.

Een opvallende combinatie bestaat uit D66, CDA, PRO, BBB en JA21. Gezamenlijk beschikken deze vijf partijen over precies 76 zetels in de Tweede Kamer en 40 zetels in de Eerste Kamer.

Rekenkundig is daarmee aan beide voorwaarden voldaan.

Politiek ligt die samenwerking aanzienlijk ingewikkelder. PRO heeft op onderwerpen als klimaat, inkomensverdeling en migratie andere uitgangspunten dan BBB en JA21. Een akkoord over één afzonderlijk onderwerp betekent niet automatisch dat de partijen ook bereid zijn samen een volledig regeringsprogramma te dragen.

BBB heeft vooral in de Eerste Kamer veel invloed

De positie van BBB verdient afzonderlijke aandacht. De partij beschikt in de Tweede Kamer nog over drie zetels, maar heeft in de Eerste Kamer elf senatoren.

Dat verschil maakt BBB tot een belangrijke mogelijke partner bij het zoeken naar meerderheden.

D66, CDA, PRO en BBB zouden gezamenlijk 67 zetels in de Tweede Kamer hebben. In de Eerste Kamer komen zij echter precies uit op 38 zetels, voldoende voor een meerderheid.

Het probleem verschuift daarmee naar de Tweede Kamer, waar nog negen zetels nodig zijn. Die kunnen bijvoorbeeld door JA21 worden geleverd.

Een andere mogelijkheid ontstaat wanneer naast PRO en BBB ook ChristenUnie, SP en Partij voor de Dieren aansluiten. Die combinatie van zeven partijen heeft eveneens precies 76 zetels in de Tweede Kamer, maar met 46 zetels een ruimere meerderheid in de Eerste Kamer.

Voor zo'n brede samenwerking zouden partijen met sterk uiteenlopende politieke programma's afspraken moeten maken. Dat maakt een gezamenlijke regering complex, al kan samenwerking per wetsvoorstel minder vergaande afspraken vereisen.

Ook zonder BBB zijn meerderheden mogelijk

D66 en CDA zijn niet uitsluitend afhankelijk van BBB of JA21.

Een combinatie met PRO, ChristenUnie, SP, Partij voor de Dieren, Volt en 50PLUS levert eveneens voldoende zetels op.

In de Tweede Kamer komen deze acht partijen gezamenlijk uit op precies 76 zetels. In de Eerste Kamer hebben zij samen 38 zetels, eveneens exact de vereiste meerderheid.

Daarmee is ook een meerderheid mogelijk zonder VVD, BBB en JA21. Het is echter een uiterst smalle meerderheid, waarbij het wegvallen van de steun van één Kamerlid al voldoende kan zijn om een voorstel te laten stranden.

Bovendien zou het organiseren van een gezamenlijke politieke koers met acht verschillende partijen een grote bestuurlijke opgave betekenen.

Er bestaan ook combinaties die uitsluitend in de Tweede Kamer een meerderheid hebben. D66, CDA, PRO, JA21 en ChristenUnie komen daar bijvoorbeeld op 76 zetels, maar beschikken in de Eerste Kamer over slechts 32 zetels.

Een dergelijke samenwerking zou voor de goedkeuring van wetten dus opnieuw afhankelijk zijn van aanvullende partijen.

Vier mogelijke meerderheden zonder VVD

De huidige zetelverdeling levert de volgende voorbeelden op:

Combinatie 1:

D66 + CDA + PRO + BBB + JA21

Tweede Kamer: 76 zetels

Eerste Kamer: 40 zetels

Combinatie 2:

D66 + CDA + PRO + BBB + ChristenUnie + SP + PvdD

Tweede Kamer: 76 zetels

Eerste Kamer: 46 zetels

Combinatie 3:

D66 + CDA + PRO + ChristenUnie + SP + PvdD + Volt + 50PLUS

Tweede Kamer: 76 zetels

Eerste Kamer: 38 zetels

Combinatie 4:

D66 + CDA + PRO + JA21 + ChristenUnie

Tweede Kamer: 76 zetels

Eerste Kamer: 32 zetels

De eerste drie combinaties hebben in beide Kamers een meerderheid. De vierde uitsluitend in de Tweede Kamer.

Het gaat nadrukkelijk om rekenkundige mogelijkheden. Geen van deze combinaties is op dit moment een aangekondigde coalitie of een vastgesteld samenwerkingsverband.

Kan Jetten met alleen D66 en CDA verder regeren?

Een andere mogelijkheid is dat Jetten na een vertrek van de VVD probeert door te regeren met uitsluitend D66 en CDA.

Zo'n rompkabinet zou geen vaste parlementaire meerderheid hebben, maar dat is niet automatisch een staatsrechtelijke belemmering. Ook het huidige kabinet heeft immers geen meerderheid in de Tweede Kamer.

D66 en CDA zouden dan voor ieder belangrijk wetsvoorstel opnieuw steun moeten zoeken. Op sociaal-economisch gebied zouden bijvoorbeeld afspraken met PRO mogelijk zijn, terwijl op andere beleidsterreinen andere partijen een rol kunnen spelen.

De Eerste Kamer zou daarbij voortdurend aandacht vragen, omdat de samenstelling daarvan aanzienlijk afwijkt van die van de Tweede Kamer.

Een dergelijk bestuursmodel vraagt wel om vertrouwen van voldoende Kamerleden en om duidelijke afspraken over de manier waarop begrotingen, belastingwetten en andere belangrijke voorstellen worden behandeld.

Of het kabinet na een vertrek van de VVD daadwerkelijk in gewijzigde samenstelling zou kunnen doorgaan, hangt bovendien af van de politieke en staatsrechtelijke afwikkeling van die breuk.

Een vertrek van de VVD betekent niet dat haar zetels verdwijnen

Bij alle berekeningen is nog een belangrijk onderscheid noodzakelijk. Als de VVD haar bewindspersonen uit het kabinet terugtrekt, blijven de VVD-fracties gewoon bestaan.

De 22 Tweede Kamerleden en negen Eerste Kamerleden verdwijnen niet uit het parlement. Zij kunnen vanuit de oppositie nog altijd vóór voorstellen van D66 en CDA stemmen.

Daardoor is het mogelijk dat het kabinet op onderdelen alsnog steun krijgt van de VVD, zonder dat de partij nog ministers levert.

Het omgekeerde geldt eveneens. Partijen die niet tot een nieuwe coalitie toetreden, kunnen afzonderlijke plannen steunen. Een vaste meerderheid voor de volledige kabinetsperiode is dus niet de enige manier om wetgeving aangenomen te krijgen.

De gebeurtenissen rond het Belastingplan 2027 hebben juist laten zien dat het parlement ook buiten de bestaande coalitie om meerderheden kan vormen.

De cijfers bieden alternatieven, maar geen eenvoudige uitweg

De politieke crisis stelt D66 en CDA uiteindelijk voor een fundamentele keuze. Blijven zij proberen de samenwerking met de VVD te herstellen, of onderzoeken zij hoe een regering zonder de liberalen kan functioneren?

De zetelverdeling laat zien dat een vertrek van de VVD niet automatisch betekent dat D66 en CDA geen mogelijkheden meer hebben. Vooral met PRO als aanvullende partner zijn verschillende meerderheden denkbaar.

Maar iedere mogelijkheid vraagt politieke concessies. BBB en JA21 hebben andere prioriteiten dan PRO, terwijl een brede samenwerking met kleinere partijen voortdurend nieuwe onderhandelingen noodzakelijk maakt.

Daar komt bij dat een meerderheid van precies 76 Tweede Kamerzetels weinig ruimte biedt voor interne meningsverschillen. Hetzelfde geldt voor een meerderheid van 38 zetels in de Eerste Kamer.

Voor premier Jetten is de belangrijkste vraag daarom niet alleen of er voldoende zetels kunnen worden gevonden, maar ook of de betrokken partijen bereid zijn de verantwoordelijkheid voor een gezamenlijke koers te dragen.

Voorlopig blijft de VVD onderdeel van het kabinet en wordt er verder onderhandeld over het herstel van vertrouwen binnen de huidige coalitie.

Mocht Yeşilgöz alsnog besluiten de samenwerking te beëindigen, dan ligt er in ieder geval een duidelijke politieke werkelijkheid op tafel: nieuwe verkiezingen zijn niet de enige mogelijkheid. De zetels voor een alternatief bestaan al.

Of er ook voldoende vertrouwen bestaat om daarvan een werkbare regering te maken, is een tweede.