DEN HAAG – Dreigt het minderheidskabinet van premier Rob Jetten te vallen over een belastingverhoging voor vermogenden? Die vraag houdt politiek Den Haag woensdagavond 11 november bezig, nadat D66 en CDA buiten coalitiepartner VVD om een akkoord hebben gesloten met oppositiepartijen PRO en Volt. Het akkoord voorziet in een verschuiving van ongeveer 1 miljard euro aan belastingdruk van werkenden naar vermogenden. Voor VVD-leider en minister van Defensie Dilan Yeşilgöz ligt daarmee een gevoelige politieke keuze op tafel. Haar partij heeft eerder verklaard dat het oorspronkelijke belastingvoorstel in strijd is met het coalitieakkoord. Of de liberalen bereid zijn vanwege het aangepaste voorstel het kabinet te verlaten, is nog niet duidelijk.
De VVD-top is woensdag urenlang bijeen geweest om de ontstane situatie te bespreken. Volgens berichtgeving van de NOS zijn Yeşilgöz en VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans pas woensdagochtend geïnformeerd over het vrijwel afgeronde akkoord. De onderhandelingen tussen D66, CDA en PRO waren tot diep in de nacht doorgegaan.
De afspraak kwam voor de VVD op een bijzonder ongemakkelijk moment. De partij had zich tijdens eerdere belastingdebatten nadrukkelijk verzet tegen hogere belastingen op vermogen en bedrijfseigenaren. VVD-Kamerlid Wendy van Eijk verklaarde op 4 november dat het oorspronkelijke voorstel van PRO en Volt botste met de afspraken die D66, VVD en CDA bij de vorming van het kabinet hadden gemaakt.
Zij noemde het destijds ondenkbaar dat een van de coalitiepartijen het voorstel in die vorm zou steunen. Daarmee legde de VVD een duidelijke politieke grens op tafel, hoewel Van Eijk niet wilde zeggen welke consequenties zouden volgen wanneer D66 en CDA toch zouden instemmen.
Die situatie is nu werkelijkheid geworden, zij het met een aangepast voorstel.
Coalitieakkoord onder druk
De kern van het nieuwe belastingakkoord is dat mensen met hoge inkomsten uit vermogen meer belasting gaan betalen, terwijl de inkomstenbelasting voor werkenden wordt verlaagd.
PRO en Volt wilden oorspronkelijk 1,5 miljard euro extra ophalen bij vermogenden en bedrijfseigenaren. Na onderhandelingen met D66 en CDA is dat bedrag teruggebracht naar ongeveer 1 miljard euro.
Onderdeel van de afspraken is een nieuw toptarief van 38,5 procent in box 3 voor mensen die jaarlijks meer dan 60.000 euro aan belastbare inkomsten uit vermogen hebben. Het basistarief wordt tegelijkertijd met een half procentpunt verlaagd naar 35,5 procent.
Daarnaast willen de partijen belastingvoordelen bij papieren schenkingen beperken, bepaalde schijfgrenzen niet langer indexeren en belastingontwijking aanpakken. De opbrengsten moeten worden gebruikt om de belasting op arbeid te verlagen.
Voor de VVD is vooral de vraag hoe deze maatregelen zich verhouden tot de afspraken over een stabiel belastingklimaat voor bedrijven en investeerders. De liberalen waarschuwen al langer dat hogere vermogensbelastingen het ondernemingsklimaat kunnen schaden.
CDA-leider Henri Bontenbal verdedigt het compromis. Volgens hem heeft PRO aanzienlijke concessies gedaan en zijn verschillende voorstellen die het bedrijfsleven zouden raken, uit het oorspronkelijke plan verdwenen. Ook D66 vindt dat het akkoord een aanvaardbare basis biedt om steun voor het volledige Belastingplan 2027 te verkrijgen.
Yeşilgöz moet beslissen hoe ver VVD wil gaan
De VVD heeft woensdagavond nog geen definitieve inhoudelijke reactie gegeven op het compromis. Ook heeft Yeşilgöz niet publiekelijk aangekondigd dat haar partij uit het kabinet stapt wanneer D66 en CDA hun steun handhaven.
Volgens bronnen binnen de coalitie, aangehaald door het ANP, heeft de VVD tijdens intern overleg niet met vertrek uit het kabinet gedreigd. Tegelijkertijd heeft de partij evenmin gegarandeerd dat zij onder alle omstandigheden in de coalitie blijft.
De positie van Yeşilgöz is daardoor politiek gevoelig. Wanneer de VVD de belastingwijziging accepteert, moet de partij uitleggen waarom een voorstel dat eerder onverenigbaar met het coalitieakkoord werd genoemd, nu wel aanvaardbaar zou zijn.
Maar wanneer de partij de kwestie tot een kabinetscrisis laat uitgroeien, komt de toekomst van het minderheidskabinet op het spel te staan. Dat kabinet is afhankelijk van wisselende meerderheden in de Tweede en Eerste Kamer en moet regelmatig met oppositiepartijen onderhandelen om wetgeving aangenomen te krijgen.
D66-fractievoorzitter Jan Paternotte spreekt tegen dat het akkoord automatisch een coalitiecrisis betekent. Volgens hem zoeken de partijen naar een oplossing om het belastingplan aangenomen te krijgen.
Hij wijst erop dat de coalitie bij haar vorming heeft afgesproken dat regeringspartijen in bepaalde situaties verschillend mogen stemmen. Die afspraak biedt de VVD de mogelijkheid de belastingwijziging af te wijzen zonder noodzakelijkerwijs tegen het volledige belastingplan te stemmen.
Het is dus mogelijk dat D66 en CDA samen met PRO, Volt en andere oppositiepartijen een meerderheid vormen voor de wijziging, terwijl de VVD tegenstemt. Daarmee is echter nog niet gegarandeerd dat ook het volledige Belastingplan 2027 voldoende steun krijgt.
Jetten zegt buitenlandse reis af
De politieke spanningen zijn inmiddels ook merkbaar in de agenda van premier Rob Jetten. Hij heeft zijn geplande reis naar Dublin voor Europees overleg afgezegd vanwege de ontstane politieke situatie.
Donderdagochtend 12 november begint om 10.15 uur een extra Kamerdebat waarin Jetten uitleg moet geven over de afspraken en de onderlinge verhoudingen binnen zijn coalitie.
Ook VVD-minister van Financiën Eelco Heinen bevindt zich in een lastige positie. Hij is verantwoordelijk voor het belastingbeleid van het kabinet, terwijl twee coalitiepartijen een belangrijke wijziging daarvan hebben afgesproken zonder instemming van zijn eigen partij.
Daar komt bij dat belastingdeskundigen vragen stellen over de financiële onderbouwing. Van de geraamde extra opbrengsten moet 412 miljoen euro worden gevonden door fiscale constructies tegen te gaan. Welke concrete maatregelen dat volledige bedrag moeten opleveren, is nog niet uitgewerkt.
Dat geeft de VVD een inhoudelijk argument om kritisch te blijven op het compromis, los van het principiële bezwaar tegen hogere vermogensbelastingen.
De komende behandeling in de Tweede Kamer moet duidelijk maken of de coalitiepartijen hun meningsverschillen kunnen opvangen binnen de eerder gemaakte afspraken.
Vooralsnog is er geen bevestiging dat Yeşilgöz het kabinet wil laten vallen. Wel staat vast dat D66 en CDA een belastingakkoord hebben gesloten dat de VVD eerder in zijn oorspronkelijke vorm onverenigbaar met het coalitieakkoord noemde. De vraag is nu niet alleen hoe de liberalen over het nieuwe voorstel stemmen, maar vooral welke politieke betekenis Yeşilgöz aan die afwijking van de coalitieafspraken geeft.
