MOSKOU – De Russische president Vladimir Poetin zegt dat Europese bedrijven welkom blijven en dat zijn regering gunstige omstandigheden voor hen wil creëren. Die boodschap staat in schril contrast met zijn eigen besluiten van de afgelopen weken. Sinds september zijn de Russische activiteiten van onder meer Nestlé, Auchan, Metro en Tarkett onder beheer van door Moskou aangewezen partijen geplaatst. Een hoge Russische functionaris waarschuwde andere Europese ondernemingen zelfs dat zij bang moeten zijn om hetzelfde lot te ondergaan.
Poetin deed zijn uitspraken in een interview met de Russische staatstelevisie, dat zondag 25 oktober werd uitgezonden.
Volgens de president heeft Rusland nog altijd veel vrienden in Europa. Hij beweert dat verschillende Europese ondernemingen hun activiteiten niet vrijwillig hebben beëindigd, maar daartoe door hun eigen regeringen zijn gedwongen.
De uitspraken komen op een moment waarop het Kremlin de controle over buitenlandse ondernemingen juist verder uitbreidt.
Europese ondernemers waren volgens Poetin bijna in tranen
Tijdens het interview stelde Poetin dat veel Europese zakenmensen helemaal niet uit Rusland wilden vertrekken.
Volgens hem werden zij door hun regeringen onder druk gezet om hun Russische activiteiten af te bouwen of volledig te beëindigen.
De president beweerde dat sommige ondernemers daarbij bijna moesten huilen.
Een aantal Europese bedrijven is volgens Poetin nog steeds actief op de Russische markt.
Voor deze ondernemingen wil zijn regering naar eigen zeggen gunstige omstandigheden creëren.
Daarbij bekritiseerde hij opnieuw de westerse sancties tegen Rusland. Volgens Poetin is het onverstandig om Russische producten en economische samenwerking volledig uit te sluiten.
Russische activiteiten Nestlé en Auchan overgenomen
De uitspraken zijn opmerkelijk omdat Poetin op 17 september een decreet ondertekende waarmee de Russische activiteiten van verschillende grote westerse ondernemingen onder tijdelijk beheer werden geplaatst.
Daaronder vallen de Zwitserse voedingsmiddelenfabrikant Nestlé en de Franse supermarktketen Auchan.
Ook Russische dochterbedrijven van logistiek dienstverlener FM Logistic en bouwmarktketen Lemana PRO, voorheen Leroy Merlin, werden getroffen.
De controle kwam in handen van het Russische bedrijf L.E.V. Management.
Deze onderneming wordt geleid door Andrej Krajoesjkin, een voormalige generaal-majoor van het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken.
Daarmee verloren de buitenlandse moederbedrijven de feitelijke zeggenschap over belangrijke onderdelen van hun Russische activiteiten.
Ook Duitse supermarktketen Metro getroffen
Eind september volgde een vergelijkbaar besluit voor de Duitse groothandelsketen Metro.
Het Kremlin plaatste de Russische activiteiten van het concern onder tijdelijk beheer van een lokale onderneming.
Metro verklaarde daarop niet langer de operationele controle over zijn Russische bedrijf te hebben.
De onderneming telt ongeveer 9.000 medewerkers in Rusland.
Het concern had zijn zakelijke banden met Rusland sinds de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 al geleidelijk verminderd.
De Russische autoriteiten grepen desondanks in.
Voor andere Europese ondernemingen vormde het besluit een duidelijk signaal dat het voortzetten van activiteiten in Rusland geen garantie biedt tegen overheidsingrijpen.
Nieuwe golf van overnames in oktober
Op 15 oktober ondertekende Poetin opnieuw een decreet waarmee buitenlandse ondernemingen onder Russisch beheer werden geplaatst.
Ditmaal werden onder meer de Franse vloerenfabrikant Tarkett en verschillende Europese verpakkingsbedrijven getroffen.
Daaronder bevinden zich ondernemingen met banden met Duitsland, België en Nederland.
De Russische activiteiten werden ondergebracht bij een andere Russische beheermaatschappij, Centre Capital.
Volgens berichtgeving over de maatregelen hebben de getroffen ondernemingen gezamenlijk een jaarlijkse omzet van meer dan 50 miljard roebel.
Omgerekend gaat het om ongeveer een half miljard euro.
De maatregelen vergroten de onzekerheid voor buitenlandse investeerders die nog altijd fabrieken, winkels of andere bedrijfsonderdelen in Rusland bezitten.
Tijdelijk beheer kan uitlopen op definitief verlies
Het Kremlin spreekt officieel van tijdelijk beheer en niet van nationalisatie.
Dat onderscheid is juridisch belangrijk.
Bij tijdelijk beheer kan het buitenlandse moederbedrijf formeel eigenaar blijven, terwijl een door Rusland aangewezen partij de dagelijkse leiding en feitelijke zeggenschap overneemt.
De maatregel kan volgens Moskou in theorie worden teruggedraaid.
Voor de getroffen ondernemingen betekent dit echter dat zij niet meer zelfstandig kunnen beslissen over hun Russische activiteiten.
Ook kunnen nieuwe bestuurders worden aangesteld en kunnen bedrijfsstructuren worden gewijzigd.
Westerse juridische deskundigen waarschuwen dat tijdelijk beheer uiteindelijk kan leiden tot een definitieve overdracht van ondernemingen aan Russische partijen.
Nestlé schrijft miljarden af
Hoe groot de financiële gevolgen kunnen zijn, blijkt uit de reactie van Nestlé.
De Zwitserse voedingsmiddelenproducent heeft zijn Russische activiteiten uit de geconsolideerde financiële verslaggeving gehaald.
Het concern blijft naar eigen zeggen juridisch eigenaar van zijn Russische bezittingen, maar heeft geen feitelijke controle meer over de bedrijfsvoering.
De ingreep leidde tot een vermindering van de gerapporteerde nettoactiva met ongeveer 1,6 miljard Zwitserse frank.
Daarnaast verwerkte Nestlé een boekhoudkundige last van ongeveer 1,4 miljard frank vanwege eerder opgebouwde valutaverschillen.
Ook verwacht de onderneming dat de nettoschuld door de gevolgen van de Russische maatregel zal toenemen.
Daarmee krijgt de economische confrontatie tussen Rusland en Europa directe gevolgen voor de financiële resultaten van grote internationale concerns.
Kremlin noemt steun aan Oekraïne als reden
De Russische regering verdedigt de maatregelen als een reactie op het beleid van Europese landen.
Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov verklaarde eerder dat ondernemingen uit landen die Moskou als onvriendelijk beschouwt, rekening moeten houden met dergelijke ingrepen.
Rusland beschuldigt Europese regeringen ervan rechtstreeks betrokken te zijn bij de oorlog door Oekraïne wapens, militaire informatie en andere ondersteuning te leveren.
De Europese Unie verwerpt die beschuldiging en stelt dat Rusland zelf verantwoordelijk is voor de oorlog door Oekraïne binnen te vallen.
Ook de westerse sancties en de bevriezing van Russische staatsbezittingen spelen een belangrijke rol in het conflict.
Moskou beschouwt het blokkeren van deze tegoeden als een vijandige economische maatregel.
Laat ze maar bang zijn
Een hoge Russische functionaris maakte eind september duidelijk dat ook andere Europese ondernemingen rekening moeten houden met ingrijpen.
Op de vraag welke bedrijven mogelijk als volgende hun Russische activiteiten zouden verliezen, reageerde de functionaris met de woorden: "Laat ze maar bang zijn."
Die waarschuwing staat haaks op de vriendelijke boodschap die Poetin nu aan Europese ondernemers probeert over te brengen.
Volgens persbureau Reuters zijn sinds het begin van de grootschalige oorlog tegen Oekraïne ongeveer 135 ondernemingen met buitenlandse banden onder Russisch tijdelijk beheer geplaatst.
Het gaat voornamelijk om Europese bedrijven.
Daarmee is een omvangrijk deel van de buitenlandse investeringen in Rusland onder directe of indirecte controle van Russische beheerders gekomen.
Amerikaanse bedrijven grotendeels ontzien
Opvallend is dat Rusland vooral Europese ondernemingen treft.
Uit een analyse van Reuters blijkt dat van twintig buitenlandse ondernemingen die sinds januari 2025 onder Russisch tijdelijk beheer werden geplaatst, slechts drie Amerikaanse eigenaren hadden.
Dat verschil valt samen met pogingen van Moskou om de economische contacten met de regering van de Amerikaanse president Donald Trump te verbeteren.
Volgens Reuters wordt in contacten tussen Washington en Moskou gesproken over toekomstige samenwerking op het gebied van energie en investeringen.
Tegelijkertijd blijven de betrekkingen tussen Rusland en de Europese Unie ernstig verstoord door de oorlog in Oekraïne.
De verschillende behandeling van Amerikaanse en Europese ondernemingen onderstreept hoe nauw de Russische economische maatregelen samenhangen met de internationale politieke verhoudingen.
Rusland heeft buitenlandse investeringen nodig
De maatregelen komen op een moment waarop de Russische economie onder toenemende financiële druk staat.
De langdurige oorlog tegen Oekraïne vergt grote overheidsuitgaven.
Daarbij heeft Rusland te maken met westerse sancties, beperkte toegang tot internationale kapitaalmarkten en problemen bij het importeren van bepaalde technologieën.
Buitenlandse investeringen kunnen helpen bij het moderniseren van fabrieken, het ontwikkelen van productieprocessen en het versterken van de economische groei.
Toch maakt het Russische beleid het voor internationale bedrijven moeilijk om zekerheid te krijgen over hun investeringen.
Ondernemingen moeten rekening houden met politieke besluiten die hun eigendommen en bedrijfsvoering van de ene op de andere dag kunnen beïnvloeden.
Europese bedrijven staan voor moeilijk dilemma
Voor bedrijven die nog actief zijn in Rusland, worden de zakelijke risico's steeds groter.
Vertrekken kan financieel bijzonder kostbaar zijn, omdat Rusland strenge voorwaarden stelt aan de verkoop van buitenlandse bedrijfsonderdelen.
Ondernemingen die hun Russische activiteiten willen verkopen, moeten doorgaans grote kortingen accepteren en hebben goedkeuring van de Russische autoriteiten nodig.
Blijven biedt evenmin zekerheid.
De recente maatregelen tegen Nestlé, Auchan, Metro en Tarkett laten zien dat ook ondernemingen die hun activiteiten voortzetten, hun operationele zeggenschap kunnen verliezen.
Daarmee worden Europese bedrijven geconfronteerd met een situatie waarin zowel vertrek als voortzetting van hun activiteiten aanzienlijke risico's met zich meebrengt.
Vriendelijke woorden tegenover harde maatregelen
Met zijn uitspraken van 25 oktober probeert Poetin de indruk te wekken dat Rusland openstaat voor economische samenwerking met Europa.
De recente presidentiële decreten laten tegelijkertijd zien dat Moskou bereid is buitenlandse ondernemingen onder Russische controle te plaatsen wanneer hun landen volgens het Kremlin een vijandige koers volgen.
Daarbij blijven de getroffen moederbedrijven soms formeel eigenaar, maar verliezen zij de zeggenschap over hun Russische bezittingen.
Voor Europese investeerders is vooral de vraag hoe betrouwbaar de door Poetin beloofde gunstige omstandigheden daadwerkelijk zijn.
Zolang de Russische regering doorgaat met het aanwijzen van nieuwe beheerders voor buitenlandse ondernemingen, blijft die onzekerheid groot.
De president zegt dat Rusland zijn Europese vrienden graag behoudt. Zijn eigen decreten laten zien dat die vriendschap voor ondernemingen geen bescherming biedt tegen ingrijpen door het Kremlin.
