WASHINGTON – De opmerkelijke overeenkomst tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Russische president Vladimir Poetin over de levering van grote hoeveelheden Russische dieselolie aan de Verenigde Staten dreigt te mislukken. Twee van de eerste drie tankers die brandstof naar Amerikaanse havens zouden vervoeren, hebben hun bestemming gewijzigd. Eén schip heeft inmiddels Brazilië als bestemming opgegeven, terwijl een tweede tanker is uitgeweken naar de Middellandse Zee. Amerikaanse bedrijven durven de Russische diesel nauwelijks aan te nemen uit angst voor juridische procedures en miljoenenboetes. Dat meldt de Britse zakenkrant Financial Times op donderdag 5 november.
De koerswijzigingen vormen een pijnlijke tegenvaller voor Trump, die op 9 oktober persoonlijk een overeenkomst met Poetin aankondigde om de sterk gestegen Amerikaanse dieselprijzen te verlagen. De Amerikaanse regering versoepelde daarvoor tijdelijk bepaalde sancties tegen Russische brandstof. De president hoopte hiermee de brandstofvoorziening te verbeteren en de kosten voor transportbedrijven, landbouwers en consumenten te verlagen.
Het probleem is echter dat Amerikaanse bedrijven niet overtuigd zijn van de juridische houdbaarheid van de regeling. Verschillende politici waarschuwen dat de regering-Trump met de overeenkomst mogelijk een door het Amerikaanse Congres aangenomen importverbod uit 2022 overtreedt. Bedrijven die Russische diesel invoeren of overslaan, zouden daardoor alsnog aansprakelijk kunnen worden gesteld.
Tanker Leruo wijkt uit naar Brazilië
Volgens scheepvaartgegevens van onder meer Kpler en LSEG hebben twee tankers hun oorspronkelijke plannen gewijzigd. De Leruo, een schip dat eigendom is van een onderneming uit Hongkong en onder de vlag van Sierra Leone vaart, heeft Brazilië opnieuw als bestemming opgegeven. Het schip vervoert Russische diesel die in oktober werd geladen in de Baltische haven Primorsk.
De Leruo vertrok op 16 oktober uit Rusland en gaf aanvankelijk de Braziliaanse stad Manaus als bestemming door. Later veranderde het schip zijn bestemmingsmelding naar de Atlantische kust, met de vermelding dat verdere instructies zouden volgen. Dat werd geïnterpreteerd als een aanwijzing dat het schip mogelijk naar de Verenigde Staten zou varen. Op 2 november werd Brazilië opnieuw als bestemming opgegeven.
Een tweede tanker, de Talisman, heeft eveneens zijn koers gewijzigd. Het ongeveer twintig jaar oude schip, waarop Amerikaanse, Britse en Europese sancties van toepassing zijn, voer aanvankelijk richting de Atlantische Oceaan, maar keerde terug naar de Middellandse Zee. Donderdag bevond het zich volgens de beschikbare scheepvaartgegevens voor de kust van Algerije.
De Talisman zendt de melding 'for orders' uit. Daarmee geeft de bemanning aan dat het schip verdere instructies afwacht en dat er nog geen definitieve loshaven is bevestigd. Het is daardoor onduidelijk waar de diesel uiteindelijk zal worden afgeleverd.
Een derde tanker, de Agioi Fanendes, vaart vooralsnog verder richting de Amerikaanse oostkust. Het onder Maltese vlag varende schip vervoert ongeveer 40.000 ton Russische diesel en zou oorspronkelijk rond 7 november New York bereiken. Ook dit schip heeft echter nog geen definitieve loshaven bevestigd.
Volgens Matt Smith, energieanalist bij Kpler, is het goed mogelijk dat ook deze tanker uiteindelijk een andere bestemming kiest. De onzekerheid over sancties, wetgeving en mogelijke aansprakelijkheid maakt Amerikaanse bedrijven bijzonder terughoudend.
Gouverneur New Jersey dreigt met miljoenenboetes
De belangrijkste oorzaak van de problemen is een waarschuwing van Mikie Sherrill, de Democratische gouverneur van New Jersey. Zij stuurde op maandag 2 november een brief naar havenbedrijven en terminalexploitanten waarin zij hen dringend opriep geen Russische diesel te accepteren.
Volgens Sherrill zijn de importen in strijd met de Ending Importation of Russian Oil Act, een federale wet die in april 2022 werd aangenomen na de Russische invasie van Oekraïne. Die wet verbiedt de invoer van Russische olie en bepaalde aardolieproducten, waaronder diesel.
De gouverneur stelt dat Trump en het Amerikaanse ministerie van Financiën niet zomaar bevoegd zijn om dit wettelijke verbod met een tijdelijke vergunning buiten werking te stellen. Volgens haar kan het verbod alleen onder specifieke wettelijke voorwaarden worden opgeheven, waaronder voorwaarden die samenhangen met de terugtrekking van Russische troepen uit Oekraïne.
Voor bedrijven zijn vooral de mogelijke financiële gevolgen ernstig. Sherrill verwijst naar federale douanewetgeving op grond waarvan deelnemers aan een illegale invoer een boete kunnen krijgen die gelijk is aan de waarde van de ingevoerde goederen.
Bij tankerladingen die miljoenen dollars waard zijn, kunnen de boetes daardoor eveneens in de miljoenen lopen. Bovendien kunnen juridische procedures volgens de gouverneur nog jarenlang na de invoer worden gestart. Zij waarschuwde dat bedrijven dus niet automatisch beschermd zijn wanneer een volgende Amerikaanse regering het huidige beleid terugdraait.
Of de dieselimport daadwerkelijk onwettig is, staat overigens nog niet definitief vast. De regering-Trump stelt juist dat haar tijdelijke vergunning voldoende juridische grondslag biedt. De waarschuwing van Sherrill is daarmee onderdeel van een juridisch en politiek conflict, geen rechterlijke uitspraak.
Trump versoepelde sancties na afspraak met Poetin
De problemen zijn opmerkelijk omdat Trump de overeenkomst zelf presenteerde als een belangrijke maatregel tegen de Amerikaanse energiecrisis. Na overleg met Poetin maakte hij op 9 oktober bekend dat Rusland onmiddellijk 300.000 ton diesel beschikbaar zou stellen voor de Amerikaanse en internationale markt.
Daarna zouden volgens de president in november nog eens 500.000 ton volgen en vervolgens een aanvullende hoeveelheid van één miljoen ton. Rusland versoepelde kort daarna ook zijn eigen beperkingen op de export van diesel, die eerder waren ingevoerd vanwege tekorten op de binnenlandse markt.
Het Amerikaanse ministerie van Financiën publiceerde op dezelfde dag General License 135. Daarmee werden bepaalde transacties rondom de verkoop, levering, overslag en invoer van Russische diesel tijdelijk toegestaan. De vergunning geldt volgens de gepubliceerde voorwaarden tot 7 april 2027.
De regeling betekende een opvallende verandering in het Amerikaanse sanctiebeleid. Sinds de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 hadden de Verenigde Staten en Europese landen juist geprobeerd de Russische inkomsten uit energie-export te beperken. Trump koos er nu voor om tijdelijk een deel van die handelsbelemmeringen te versoepelen om de eigen energieprijzen te drukken.
Het besluit leidde onmiddellijk tot kritiek vanuit Oekraïne en verschillende Europese landen. Zij vrezen dat nieuwe inkomsten uit de verkoop van diesel Rusland extra financiële ruimte geven om de oorlog tegen Oekraïne voort te zetten.
Ook binnen de Republikeinse Partij bestaan bezwaren. Verschillende senatoren hebben vraagtekens geplaatst bij de juridische grondslag van de overeenkomst en de gevolgen voor de Amerikaanse sanctiepolitiek.
Dieselprijzen in Amerika blijven stijgen
De problemen met de Russische leveringen komen op een bijzonder ongunstig moment voor de Amerikaanse economie. De Verenigde Staten kampen met uitzonderlijk lage dieselvoorraden, terwijl de internationale brandstofmarkt zwaar wordt beïnvloed door de oorlog met Iran en de aanhoudende oorlog in Oekraïne.
Volgens de Financial Times zijn de Amerikaanse dieselvoorraden inmiddels gedaald tot minder dan 100 miljoen vaten, het laagste niveau in meer dan twintig jaar. Tegelijkertijd is de internationale beschikbaarheid van geraffineerde olieproducten afgenomen.
De oorlog met Iran heeft de aanvoer van olie en brandstoffen uit het Midden-Oosten ernstig verstoord. Vooral de problemen rond de Straat van Hormuz, een van de belangrijkste doorgangen voor de wereldwijde oliehandel, hebben de prijzen opgedreven.
Sinds het begin van de Amerikaanse oorlog tegen Iran zijn de termijnprijzen voor diesel met meer dan 60 procent gestegen. Aan Amerikaanse tankstations bedraagt de gemiddelde dieselprijs inmiddels ongeveer 6,27 dollar per gallon.
Dat raakt niet alleen automobilisten. Diesel wordt op grote schaal gebruikt door vrachtwagens, landbouwmachines, bouwbedrijven, schepen en andere transportmiddelen. Hogere brandstofkosten worden daardoor uiteindelijk vaak doorberekend in de prijzen van levensmiddelen en andere producten.
Trump hoopte met extra Russische leveringen de markt te ontlasten, maar de beperkte hoeveelheden zouden volgens energieanalisten zelfs bij volledige levering slechts een bescheiden invloed op de Amerikaanse brandstofprijzen hebben.
Brazilië profiteert mogelijk van Amerikaanse onzekerheid
Voor Brazilië biedt de situatie mogelijk nieuwe mogelijkheden om Russische diesel in te kopen. Het Zuid-Amerikaanse land is al langer een belangrijke afnemer van Russische olieproducten. Na de Europese importbeperkingen van 2023 verschoof een aanzienlijk deel van de Russische brandstofexport naar landen als Brazilië, Turkije en verschillende Afrikaanse staten.
Wanneer Amerikaanse bedrijven Russische ladingen blijven weigeren, kunnen handelaren proberen de brandstof naar andere markten door te verkopen. Brazilië is daarvoor een logische bestemming vanwege de bestaande handelsrelaties en de grote binnenlandse vraag naar diesel.
De veranderde bestemming van de Leruo betekent overigens nog niet dat de lading daadwerkelijk in een Braziliaanse haven is gelost of dat er al een definitieve koper is gevonden. Scheepvaartbestemmingen kunnen tijdens een reis opnieuw worden gewijzigd.
Voor Rusland is het verschil eveneens belangrijk. Wanneer de Amerikaanse markt uiteindelijk gesloten blijft, kan Moskou proberen de diesel elders af te zetten. Daarbij kunnen extra transportkosten, langere vaarroutes en eventuele prijsverlagingen wel gevolgen hebben voor de opbrengst.
Overeenkomst dreigt vast te lopen voordat eerste levering aankomt
De komende dagen worden bepalend voor de toekomst van de overeenkomst tussen Trump en Poetin. Vooral de Agioi Fanendes wordt nauwlettend gevolgd. Wanneer ook dit schip besluit niet in de Verenigde Staten te lossen, zou dat een volgende tegenvaller betekenen voor de pogingen van de Amerikaanse regering om via Russische diesel de brandstofprijzen te verlagen.
Tegelijkertijd worden volgens Oekraïense autoriteiten meer tankers gevolgd die mogelijk Russische diesel naar Amerikaanse havens vervoeren. Niet van al deze schepen is de uiteindelijke bestemming of de identiteit van de koper bevestigd.
Het belangrijkste probleem voor Trump is daarmee niet uitsluitend de beschikbaarheid van Russische brandstof, maar vooral de bereidheid van Amerikaanse bedrijven om die daadwerkelijk te ontvangen. Zolang onduidelijk blijft of zij daarbij de Amerikaanse wet overtreden, zullen veel handelaren, banken en havenbedrijven liever geen juridische risico's nemen.
Daarmee dreigt een overeenkomst die de Amerikaanse dieselprijzen had moeten verlagen juist vast te lopen op het sanctiebeleid dat Washington zelf na de Russische invasie van Oekraïne invoerde. Terwijl Trump probeert de energiecrisis te bestrijden, zoeken Russische tankers inmiddels opnieuw naar kopers buiten de Verenigde Staten.
