WASHINGTON – Het Amerikaanse ministerie van Justitie staat voor een ingrijpende politieke confrontatie met het Congres. Na de grote verkiezingswinst van de Democraten op 3 november bereiden parlementariërs een reeks onderzoeken voor naar de manier waarop president Donald Trump het ministerie en de FBI heeft aangestuurd. Daarbij staan de vervolging van politieke tegenstanders, het ontslag van ervaren justitiemedewerkers en mogelijke politieke beïnvloeding van strafrechtelijke onderzoeken centraal. Minister van Justitie Todd Blanche heeft inmiddels duidelijk gemaakt dat hij niet van plan is de koers van de regering te veranderen.
Bijna twee jaar lang konden Trump en zijn minister van Justitie rekenen op een Congres waarin de Republikeinen de meerderheid hadden. Daardoor bleef diepgaand parlementair toezicht op het ministerie grotendeels uit. Met de komst van een Democratische meerderheid in het nieuwe Congres, dat in januari aantreedt, verandert die situatie.
Volgens persbureau Associated Press willen Democratische parlementariërs onderzoeken of het ministerie zijn bevoegdheden heeft gebruikt om politieke tegenstanders van Trump onder druk te zetten. Ook willen zij inzicht krijgen in het ontslag van duizenden medewerkers en in de wijze waarop het ministerie juridische standpunten van het Witte Huis heeft verdedigd die door verschillende rechters werden afgewezen.
De verkiezingsuitslag betekent dat Democraten straks onderzoekscommissies kunnen leiden, getuigen kunnen oproepen en documenten kunnen opeisen. Daarmee krijgen zij aanzienlijk meer mogelijkheden om het handelen van de regering te controleren dan tijdens de afgelopen twee jaar.
Onderzoeken naar tegenstanders van Trump onder vuur
Een belangrijk aandachtspunt wordt de reeks strafrechtelijke onderzoeken die het ministerie de afgelopen maanden begon tegen personen die kritisch tegenover Trump staan.
Kort voor de verkiezingen probeerden aanklagers onder meer oud-medewerkster van het Witte Huis Cassidy Hutchinson strafrechtelijk te vervolgen. Ook werd een onderzoek naar Democratisch Congreslid Ilhan Omar versneld en probeerde Justitie opnieuw een strafzaak tegen voormalig FBI-directeur James Comey aanhangig te maken.
Daarnaast werden twee voormalige FBI-functionarissen aangeklaagd wegens vermeende onjuiste verklaringen over hun betrokkenheid bij een onderzoek naar de laptop van Hunter Biden. Die zaak werd kort daarna door een rechter afgewezen.
Volgens Associated Press liepen verschillende van deze onderzoeken vast bij rechters of jury's, of leverden zij vooralsnog geen duidelijke resultaten op.
Voor de Democraten vormen deze zaken aanleiding om te onderzoeken of vervolgingsbeslissingen uitsluitend op juridische gronden zijn genomen. Zij beschuldigen de regering ervan het strafrechtelijke apparaat te gebruiken voor politieke doeleinden.
Het ministerie verwerpt de suggestie dat het onrechtmatig handelt en stelt dat het zich richt op het handhaven van de wet en de bestrijding van criminaliteit.
Minister Blanche weigert koers te veranderen
Minister van Justitie Todd Blanche laat zich niet afschrikken door de aangekondigde onderzoeken. In een interview met Fox News benadrukte hij deze week dat het ministerie de beleidsdoelen van Trump zal blijven uitvoeren. Volgens Blanche heeft de president nog twee jaar om zijn plannen te verwezenlijken en zal de regering die periode volledig benutten.
De harde opstelling werd ook duidelijk tijdens een intern overleg met federale aanklagers. Aakash Singh, een belangrijke medewerker van Blanche, zou volgens bronnen van Associated Press hebben gezegd dat zij zich op een situatie vergelijkbaar met oorlogstijd moeten voorbereiden.
Het ministerie bevestigde dat de uitdrukking was gebruikt, maar stelde dat deze uitsluitend betrekking had op de openbare veiligheid. Volgens Justitie willen sommige nieuwgekozen bestuurders op staats- en lokaal niveau niet langer samenwerken met federale opsporingsdiensten.
De ontwikkelingen gaan gepaard met een opvallend aantal personeelswisselingen. Na de verkiezingen kondigden de leidinggevenden van de afdelingen Nationale Veiligheid, Burgerlijke Zaken en Burgerrechten hun vertrek aan.
Deze afdelingen krijgen voorlopig tijdelijke leidinggevenden. Het benoemen van permanente opvolgers kan ingewikkeld worden, omdat daarvoor goedkeuring van de Senaat nodig is en de Democraten daar de meerderheid hebben verworven.
Voormalig federaal aanklager Greg Brower waarschuwt dat het ontbreken van vaste leiding tot vertraging kan leiden bij ingewikkelde of politiek gevoelige beslissingen.
Witte Huis waarschuwt Democraten voor strafrechtelijke gevolgen
De spanningen zijn inmiddels verder opgelopen door waarschuwingen vanuit het Witte Huis. Juridisch adviseur Will Scharf stelde in een brief dat bepaalde aangekondigde onderzoeken van Democratische Congresleden mogelijk strafbaar zouden kunnen zijn.
Ook senator Richard Blumenthal kreeg een waarschuwing. De hoogste federale aanklager in Houston, Aaron Reitz, stuurde hem een brief naar aanleiding van zijn onderzoek naar de financiering van de nieuwe balzaal van het Witte Huis. Reitz verlangde dat Blumenthal alle relevante documenten zou bewaren en beschuldigde de senator ervan particuliere donateurs onder druk te zetten.
Blumenthal liet daarop weten zich niet te laten intimideren.
De Amerikaanse grondwet geeft het Congres ruime bevoegdheden om toezicht te houden op de uitvoerende macht. Parlementariërs genieten bovendien bijzondere juridische bescherming voor werkzaamheden die zij in hun functie verrichten.
Blanche erkende donderdag tegenover journalisten dat het aankondigen van parlementaire onderzoeken op zichzelf niet strafbaar is. Volgens hem loopt er momenteel ook geen strafrechtelijk onderzoek naar de uitspraken van Democratische politici.
Democraten kunnen onderzoeken starten, maar medewerking afdwingen wordt lastig
Hoewel de nieuwe meerderheid de Democraten aanzienlijk meer mogelijkheden geeft, is het nog maar de vraag hoe effectief hun onderzoeken zullen zijn.
Het Congres kan documenten opeisen en getuigen dagvaarden, maar wanneer de regering weigert mee te werken, kan een langdurige juridische strijd ontstaan. Rechtszaken over parlementaire bevoegdheden kunnen jaren duren.
Ook strafrechtelijke stappen tegen personen die weigeren mee te werken, zijn ingewikkeld. Een eventuele aangifte wegens minachting van het Congres komt uiteindelijk terecht bij hetzelfde ministerie van Justitie dat onderwerp is van het onderzoek.
Daarmee ontstaat een bijzondere machtsstrijd tussen de wetgevende en uitvoerende macht. De Democraten kunnen het optreden van de regering intensief controleren, maar blijven voor de handhaving van sommige bevoegdheden afhankelijk van instellingen waarop Trump nog altijd grote invloed heeft.
Niet iedereen binnen Justitie verwacht dat de confrontatie de dagelijkse werkzaamheden volledig zal ontregelen. Federaal aanklager Leah Foley uit Massachusetts benadrukt tegenover Associated Press dat het ministerie ook onder eerdere regeringen heeft gewerkt met een Congres waarin de oppositie de meerderheid had.
Volgens Foley blijven de prioriteiten ongewijzigd: de bestrijding van fraude, geweldsmisdrijven, drugshandel en georganiseerde criminaliteit.
De komende maanden zullen duidelijk maken hoe ver de Democraten willen gaan met hun onderzoeken en in hoeverre het ministerie van Justitie bereid is daaraan mee te werken. De eerste botsingen tussen beide machten zijn al begonnen, nog voordat het nieuwe Congres officieel is aangetreden.
