MOSKOU – Rusland zou bij de onderhandelingen over een einde aan de oorlog in Oekraïne vergaande eisen hebben gesteld aan de NAVO en verschillende Europese landen. Volgens de Duitse krant Bild wil Moskou dat Finland het militaire bondgenootschap verlaat en dat de NAVO geen militaire bases meer mag hebben in Estland, Letland en Litouwen. De voorstellen maken deel uit van een omvangrijk Russisch plan voor een nieuwe Europese veiligheidsorde. Het Kremlin ontkende vrijdag 13 november echter dat een vertrek van Finland uit de NAVO aan de orde is geweest.
De Duitse krant berichtte vrijdag over een pakket voorstellen dat afkomstig zou zijn uit de directe omgeving van de Russische president Vladimir Poetin. Russische vertegenwoordigers zouden de voorwaarden tijdens informele gesprekken over het beëindigen van de oorlog in Oekraïne hebben ingebracht. De voorstellen zouden ook zijn voorgelegd aan Europese vertegenwoordigers tijdens de onderhandelingen in Abu Dhabi, de hoofdstad van de Verenigde Arabische Emiraten.
De eisen gaan aanzienlijk verder dan de toekomst van Oekraïne. Moskou zou de militaire verhoudingen in Noord- en Oost-Europa ingrijpend willen veranderen. Finland, dat op 4 april 2023 lid werd van de NAVO, zou moeten terugkeren naar zijn vroegere positie buiten het bondgenootschap. Voor de drie Baltische staten zou een verbod op NAVO-bases moeten gelden.
Voor Finland betekenen deze voorstellen een fundamentele aantasting van het veiligheidsbeleid. Het land besloot juist tot toetreding na de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022. Daarmee maakte Helsinki een einde aan een lange periode van militaire ongebondenheid.
Rusland wil ook volledige controle over Donbas
Volgens Bild bevat het Russische voorstel eveneens vergaande voorwaarden voor Oekraïne. Rusland zou alle momenteel bezette Oekraïense gebieden willen behouden en daarnaast de volledige Donbas opeisen. Dat betekent dat Oekraïne ook de delen van de regio's Donetsk en Loehansk die nog onder Oekraïense controle staan, zou moeten afstaan.
Verder zouden de Oekraïense havensteden Odesa en Mykolajiv moeten worden gedemilitariseerd. De havens zouden niet langer als marinebases mogen worden gebruikt. Tegelijkertijd zou er een regeling moeten komen die de vrije scheepvaart op de Zwarte Zee en de Oostzee garandeert.
Oekraïne zou volgens het voorstel permanent buiten militaire bondgenootschappen moeten blijven. Toetreding tot de NAVO zou daarmee definitief uitgesloten zijn, al zou Rusland een toekomstig Oekraïens lidmaatschap van de Europese Unie niet blokkeren.
Ook Moldavië wordt in de berichtgeving genoemd. Moskou zou willen dat het land wordt omgevormd tot een federale staat waarin de regio's Transnistrië en Gagaoezië een bijzondere positie krijgen. Mocht Moldavië toetreden tot de Europese Unie, dan zouden deze gebieden volgens het voorstel referenda over onafhankelijkheid mogen organiseren.
In ruil daarvoor zou Rusland bereid zijn zijn kernwapens uit Belarus terug te trekken en af te zien van de stationering van middellangeafstandsraketten in dat land.
Kremlin ontkent berichtgeving over Finland
De Russische regering heeft inmiddels afstand genomen van een belangrijk onderdeel van de berichtgeving. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov verklaarde vrijdag tegenover het Russische persbureau Interfax dat Rusland geen vertrek van Finland uit de NAVO heeft geëist. Volgens Peskov is een dergelijke voorwaarde niet tijdens de onderhandelingen besproken.
Daarmee blijft onduidelijk welke status de door Bild beschreven voorstellen daadwerkelijk hebben. Het zou gaan om informele ideeën uit de omgeving van Poetin, maar onafhankelijke bevestiging van de volledige inhoud ontbreekt. Evenmin is vastgesteld dat de Russische president persoonlijk zijn goedkeuring aan het plan heeft gegeven.
Finland heeft ondertussen duidelijk gemaakt dat het NAVO-lidmaatschap niet ter discussie staat. Minister van Defensie Antti Häkkänen wees de gedachte af dat Rusland via vredesonderhandelingen zou kunnen bepalen bij welk militair bondgenootschap Finland hoort.
Ook vanuit Litouwen klinkt verzet tegen Russische zeggenschap over de militaire aanwezigheid van de NAVO in de Baltische staten. De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Kęstutis Budrys heeft aangegeven dat zijn land geen overeenkomst zal accepteren waarbij Rusland een vetorecht krijgt over NAVO-troepen op Litouws grondgebied.
Europese landen vrezen onderhandelingen over hun veiligheid zonder eigen zeggenschap
De voorstellen komen op een moment waarop de diplomatieke gesprekken over Oekraïne opnieuw in beweging zijn. Op 10 en 11 november spraken vertegenwoordigers van Rusland, Oekraïne en de Verenigde Staten in Abu Dhabi. Daarbij werd onder meer overeenstemming bereikt over een grootschalige gevangenenruil.
De Amerikaanse onderhandelaars Steve Witkoff en Jared Kushner zetten hun diplomatieke contacten vervolgens voort. Washington wil dat ook Europese landen bij een volgende onderhandelingsronde worden betrokken, al heeft Rusland die deelname nog niet definitief bevestigd.
Binnen Europa bestaat grote bezorgdheid over de mogelijkheid dat afspraken over de veiligheid van Europese landen worden gemaakt zonder dat zij daar zelf voldoende invloed op hebben.
EU-buitenlandchef Kaja Kallas waarschuwde vrijdag tijdens overleg in Dublin dat Europa zich niet moet laten meeslepen in Russische pogingen om de bestaande Europese veiligheidsorde ter discussie te stellen. Volgens haar mag een debat over de veiligheidsstructuur de aandacht niet afleiden van de Russische agressie tegen Oekraïne.
Ook de Duitse bondskanselier Friedrich Merz benadrukte dat Europa een volwaardige rol moet spelen bij eventuele vredesonderhandelingen.
De Russische voorstellen raken daarmee aan een veel bredere discussie dan uitsluitend de toekomst van Oekraïne. Als de door Bild beschreven voorwaarden daadwerkelijk onderdeel worden van een officieel Russisch onderhandelingsvoorstel, zouden niet alleen de Oekraïense grenzen, maar ook de militaire verhoudingen in grote delen van Europa ter discussie komen te staan.
Voorlopig is daarvan geen sprake. Finland heeft een vertrek uit de NAVO afgewezen, de Baltische landen willen hun eigen veiligheidsbeleid blijven bepalen en het Kremlin ontkent dat de omstreden Finse voorwaarde is gesteld. Daarmee blijft de vraag welke eisen Moskou uiteindelijk officieel op tafel zal leggen.
