MADRID – Bijna tien jaar nadat de Catalaanse onafhankelijkheidsstrijd Spanje in een constitutionele crisis stortte, dreigt het conflict opnieuw op te laaien. De vervroegde Spaanse parlementsverkiezingen van 29 november kunnen een einde maken aan het premierschap van de socialist Pedro Sánchez en de weg vrijmaken voor een regering van de conservatieve Partido Popular (PP) en het radicaal-rechtse Vox. Beide partijen hebben zich jarenlang fel verzet tegen het Catalaanse separatisme. Een nieuwe regering die de autonomie van Catalonië beperkt of de amnestie voor betrokkenen bij de onafhankelijkheidspoging van 2017 terugdraait, kan volgens Catalaanse politici het nationalistische sentiment opnieuw aanwakkeren.

De kwestie speelt op een opmerkelijk moment. De onafhankelijkheidsbeweging, die in 2017 nog honderdduizenden mensen op de been bracht, is verdeeld en heeft veel van haar politieke slagkracht verloren. De dagelijkse zorgen van Catalanen gaan tegenwoordig vooral over de woningmarkt, immigratie en criminaliteit. Toch is het verlangen naar onafhankelijkheid allerminst verdwenen. Volgens cijfers van de Catalaanse regionale overheid steunt nog altijd ongeveer 43 procent van de bevolking afscheiding van Spanje.

De verkiezingen kunnen die verhoudingen veranderen. De PP van Alberto Núñez Feijóo staat in recente peilingen voor op de socialisten van Sánchez, maar heeft waarschijnlijk steun nodig van Vox om een parlementaire meerderheid te vormen. Vox-leider Santiago Abascal beschouwt de Spaanse eenheid als een van zijn belangrijkste politieke uitgangspunten en wil veel verder gaan dan de PP in het terugdringen van regionale zelfstandigheid. Een regering waarin beide partijen samenwerken, zou daardoor opnieuw een confrontatie met Catalonië kunnen veroorzaken.

Sánchez bracht rust met omstreden amnestie

De verhouding tussen Madrid en Barcelona is de afgelopen jaren aanzienlijk veranderd. Nadat de Catalaanse regering in oktober 2017 een door de Spaanse rechter verboden onafhankelijkheidsreferendum had georganiseerd en eenzijdig de onafhankelijkheid had uitgeroepen, greep de centrale regering in. Catalonië verloor tijdelijk zijn zelfbestuur, verschillende separatistische leiders werden vervolgd en negen betrokkenen kregen gevangenisstraffen. De toenmalige Catalaanse regeringsleider Carles Puigdemont week uit naar België.

Onder premier Sánchez kwam geleidelijk een andere benadering tot stand. In plaats van uitsluitend juridische en politieke confrontaties zocht zijn regering de dialoog met Catalaanse partijen. Dat gebeurde niet zonder politieke tegenprestaties. Sánchez had de steun van regionale en separatistische partijen nodig om in Madrid te kunnen regeren en ging daarvoor vergaande afspraken aan.

De meest omstreden concessie was de amnestiewet voor personen die betrokken waren bij de onafhankelijkheidsstrijd. Voorstanders beschouwden de maatregel als noodzakelijk om een langdurig politiek conflict te beëindigen. De PP en Vox verweten Sánchez daarentegen dat hij de rechtsstaat ondergeschikt maakte aan zijn eigen politieke overleving.

De amnestie droeg bij aan een afname van de spanningen, maar maakte tegelijkertijd een einde aan een belangrijk bindmiddel van de separatistische partijen. De strijd tegen de strafrechtelijke vervolging van Catalaanse leiders had verschillende nationalistische stromingen jarenlang bij elkaar gehouden. Nu dat gezamenlijke doel grotendeels is weggevallen, zijn de onderlinge verdeeldheid en politieke meningsverschillen duidelijker zichtbaar geworden.

Puigdemont erkent zwakte van onafhankelijkheidsbeweging

Carles Puigdemont, die in 2017 het gezicht van de onafhankelijkheidspoging werd, erkent dat de beweging niet langer dezelfde kracht heeft. In een interview met de Catalaanse krant El Punt Avui zei hij onlangs dat de onafhankelijkheidsbeweging negen jaar later versnipperd en verzwakt is.

Puigdemont woont al jaren in het Belgische Waterloo. Begin oktober werd een belangrijk juridisch obstakel voor zijn terugkeer weggenomen toen het Spaanse hooggerechtshof een arrestatiebevel tegen hem ophief. Zijn eventuele terugkeer naar Catalonië kan opnieuw politieke betekenis krijgen, juist wanneer in Madrid een rechtse regering aantreedt.

Zijn partij Junts heeft de afgelopen jaren een ingewikkelde verhouding met Sánchez onderhouden. De partij steunde de socialist bij zijn terugkeer als premier, maar keerde zich later tegen belangrijke regeringsvoorstellen. Uiteindelijk droeg het verzet van Junts tegen maatregelen op de woningmarkt bij aan de politieke crisis die tot de vervroegde verkiezingen leidde.

Voor Junts brengt een overwinning van de PP en Vox zowel een risico als een politieke mogelijkheid met zich mee. Een regering die Catalaanse bevoegdheden terugdraait, kan nieuwe spanningen veroorzaken, maar zou tegelijkertijd separatistische kiezers opnieuw kunnen mobiliseren. Of de onderling verdeelde onafhankelijkheidspartijen daarvan kunnen profiteren, is onzeker.

Vox wil veel verder gaan dan conservatieve PP

De verschillen tussen de twee belangrijkste rechtse partijen zijn voor Catalonië van groot belang. De PP wil de Spaanse eenheid nadrukkelijk beschermen en heeft aangekondigd de amnestiewet terug te willen draaien. Vox kiest voor een veel radicalere koers. De partij wil het sterk gedecentraliseerde Spaanse staatsbestel ingrijpend hervormen en heeft eerder gepleit voor het verbieden van partijen die de onafhankelijkheid van delen van Spanje nastreven.

Die voorstellen raken rechtstreeks aan de positie van Catalonië, dat beschikt over een eigen parlement, regering, politieorganisatie en verregaande bevoegdheden op terreinen als onderwijs en cultuur. Vooral de bescherming van de Catalaanse taal speelt een belangrijke rol in de regionale politiek.

Tijdens de verkiezingscampagne probeert Feijóo de zorgen daarover enigszins weg te nemen. In een interview met de Catalaanse krant La Vanguardia verklaarde de PP-leider dat Catalonië niets van hem te vrezen heeft. Hij benadrukte dat hij het regionale bestuur beter wil laten functioneren en wees op achterstallige investeringen in infrastructuur, een onderwerp waarover ook Catalaanse nationalisten al jarenlang klagen.

Toch blijft onzeker hoeveel ruimte de PP zou hebben om een gematigde koers te volgen wanneer zij voor een meerderheid afhankelijk wordt van Vox. Abascal en zijn partij hebben de afgelopen jaren juist politieke steun verworven met hun harde optreden tegen het separatisme. Bij een eventuele regeringssamenwerking kunnen beide partijen daardoor onder druk komen te staan om hun verkiezingsbeloften waar te maken.