HELSINKI – Ongeveer 150 olietankers en vrachtschepen hebben zich verzameld in de Golf van Finland, waar zij wachten op toegang tot Russische havens aan de Oostzee. De schepen vormen op verschillende plaatsen lange wachtrijen, waarvan de grootste zich over ongeveer 50 tot 60 kilometer uitstrekt. De toenemende drukte hangt volgens scheepvaartanalisten samen met de verplaatsing van Russische goederenstromen van de Zwarte Zee naar de Oostzee, nadat Oekraïense aanvallen het scheepvaartverkeer in het zuiden van Rusland onder druk hebben gezet.
De uitzonderlijke drukte werd eind september vastgesteld aan de hand van scheepvaartgegevens. Volgens analyses van het Finse dagblad Helsingin Sanomat en maritieme waarnemers wachtten op 30 september ongeveer 150 schepen op toestemming om Russische havens binnen te varen.
Het ging om 65 tankers en 85 andere vrachtschepen. De meeste schepen waren onderweg naar Ust-Luga, Primorsk en Sint-Petersburg. Deze havens spelen een belangrijke rol bij de Russische uitvoer van olie, brandstoffen en andere goederen.
De wachttijden zijn opgelopen. Voor de haven van Ust-Luga moeten schepen volgens beschikbare gegevens inmiddels rekening houden met vertragingen die kunnen oplopen tot vijf dagen.
Wachtrij tot 60 kilometer lang
De grootste concentratie schepen bevindt zich in de Golf van Finland, de oostelijke uitloper van de Oostzee tussen Finland, Estland en Rusland.
Volgens scheepvaartanalyses vormden tientallen schepen bij de toegang tot de Golf van Finland een wachtrij van bijna 60 kilometer. Andere waarnemers spraken van een lengte van ongeveer 50 kilometer.
Een belangrijke concentratie bevindt zich op circa 120 kilometer van Ust-Luga, een van de voornaamste Russische exporthavens.
Op 2 oktober lagen in dat gebied 43 schepen te wachten. Ongeveer een maand eerder waren dat er nog 24.
De opstopping is daarmee in korte tijd aanzienlijk gegroeid. Tijdens de zomermaanden werden op dezelfde locatie doorgaans niet meer dan tien wachtende schepen waargenomen.
Oekraïense aanvallen veranderen scheepvaartroutes
De sterke toename van het scheepvaartverkeer wordt in verband gebracht met de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
Oekraïne voert aanvallen uit op Russische havenfaciliteiten, schepen en andere infrastructuur rond de Zwarte Zee. Daardoor is het voor Rusland ingewikkelder geworden om bepaalde goederenstromen via de traditionele zuidelijke exportroutes af te handelen.
Vooral de omgeving van Novorossiejsk, een belangrijke haven voor de uitvoer van olie en andere grondstoffen, staat onder druk.
Volgens maritieme analisten probeert Rusland een deel van de exportactiviteiten daarom naar noordelijke havens te verplaatsen.
De Russische Oostzeehavens krijgen hierdoor meer schepen te verwerken. Dat zorgt voor extra druk op ligplaatsen, laadinstallaties en de logistieke afhandeling.
De verplaatsing van goederenstromen is volgens de berichtgeving een belangrijke verklaring voor de toenemende wachtrijen, al kunnen ook operationele omstandigheden bijdragen aan vertragingen.
Ust-Luga belangrijke haven voor Russische olie
De haven van Ust-Luga ligt aan de zuidelijke oever van de Golf van Finland, ten westen van Sint-Petersburg.
Het havencomplex beschikt over voorzieningen voor de overslag van olieproducten, kolen, bulkgoederen en andere exportladingen.
Samen met Primorsk vormt Ust-Luga een belangrijk onderdeel van de Russische energie-export via de Oostzee.
De grote aantallen tankers die nu voor de Russische havens wachten, onderstrepen het belang van deze noordelijke exportroute.
Van de ongeveer 150 schepen die eind september in de regio wachtten, waren er 65 tankers. De overige 85 vaartuigen betroffen andere vrachtschepen.
De vertragingen kunnen leiden tot hogere transportkosten, omdat schepen langer onderweg zijn en minder snel een volgende reis kunnen beginnen.
Ook kunnen langdurige wachttijden gevolgen hebben voor de planning van terminals, rederijen en afnemers.
Ook schepen uit Russische schaduwvloot
Onder de wachtende schepen bevinden zich volgens onderzoek van The Insider ook vaartuigen die worden gerekend tot de Russische schaduwvloot.
Dat is een verzamelnaam voor schepen die worden gebruikt voor het vervoeren van Russische olie buiten de gebruikelijke westerse handels- en verzekeringsstructuren. Een deel van deze schepen wordt in verband gebracht met het omzeilen van internationale sancties.
Van de 43 schepen die begin oktober in een grote concentratie bij de toegang tot de Golf van Finland lagen, zouden er minstens zes tot deze vloot behoren.
De aanwezigheid van deze schepen is voor Europese landen een aandachtspunt vanwege mogelijke problemen met verzekering, onderhoud en naleving van veiligheidsvoorschriften.
Veel schepen uit de schaduwvloot zijn relatief oud. Ook bestaat bezorgdheid over de gevolgen van een eventueel ongeluk of een olielekkage.
De Oostzee is een drukbevaren en kwetsbaar zeegebied, waardoor incidenten met grote olietankers aanzienlijke milieugevolgen kunnen hebben.
Finse kustwacht houdt situatie in de gaten
De Finse autoriteiten volgen de ontwikkelingen in de Golf van Finland.
De Finse kustwacht heeft bevestigd dat het scheepvaartverkeer richting Russische havens drukker is dan normaal.
Volgens Sami Järvenpää, plaatsvervangend commandant bij de Finse kustwacht in de Golf van Finland, is de situatie vooralsnog beheersbaar.
Hij gaf eerder aan dat de wachtrijen in de komende weken mogelijk kunnen afnemen.
Ondanks de opvallende concentratie van schepen zag de kustwacht op dat moment geen aanleiding om extra personeel of aanvullende maatregelen in te zetten.
Wel wordt de situatie gevolgd, mede vanwege de verkeersveiligheid in de drukke internationale scheepvaartroutes.
Rusland past havens aan voor andere goederen
Naast de verplaatsing van scheepvaartroutes probeert Rusland volgens internationale berichtgeving ook bestaande havenfaciliteiten anders te gebruiken.
Terminals die eerder vooral waren ingericht voor kolen, ertsen, mineralen en kunstmest worden op verschillende plaatsen aangepast om ook graan te kunnen verwerken.
Dat gebeurt zowel bij havens aan de Oostzee als in noordelijker gelegen Russische havengebieden.
Met deze aanpassingen wil Rusland meer mogelijkheden creëren om goederen via alternatieve routes te exporteren.
Het omschakelen van havencapaciteit vergt echter tijd en kan niet altijd onmiddellijk zorgen voor een snellere afhandeling van extra schepen.
Economische gevolgen voor de Russische export
De opstoppingen laten zien dat het verplaatsen van goederenstromen niet zonder problemen verloopt.
Wanneer schepen dagenlang moeten wachten voordat zij een haven kunnen binnenvaren, stijgen de kosten voor rederijen en handelaren. Bovendien worden schepen langer aan dezelfde reis gebonden.
Voor Rusland is de uitvoer van olie, olieproducten en andere grondstoffen van groot economisch belang.
Langdurige verstoringen van de scheepvaart kunnen daardoor invloed hebben op de efficiëntie van de Russische export.
Dat betekent niet automatisch dat de uitvoer stilvalt. Wel maken de wachtrijen duidelijk dat de beschikbare havencapaciteit en logistieke infrastructuur onder druk staan.
Onzeker wanneer wachtrijen verdwijnen
Hoe lang de uitzonderlijke drukte in de Golf van Finland aanhoudt, is nog niet duidelijk.
Dat hangt onder meer af van de snelheid waarmee Russische havens schepen kunnen afhandelen, het aantal nieuwe aankomsten en de verdere ontwikkeling van de veiligheidssituatie in de Zwarte Zee.
De wachtrij van ongeveer 150 schepen betreft een telling van eind september. Het aantal wachtende schepen kan inmiddels zijn veranderd.
Wel blijkt uit de scheepvaartgegevens dat de opstoppingen gedurende september snel zijn gegroeid en begin oktober nog niet waren verdwenen.
Daarmee is de Golf van Finland uitgegroeid tot een belangrijk knelpunt voor Russische exportstromen richting de internationale scheepvaartmarkt.
