SACRAMENTO – De inwoners van de Amerikaanse staat Californië hebben een voorstel voor een eenmalige vermogensbelasting van vijf procent op miljardairs verworpen. De omstreden belastingmaatregel, bekend als Proposition 40, moest naar verwachting tientallen miljarden dollars opleveren voor de financiering van de gezondheidszorg, het onderwijs en voedselhulp. Na een uitzonderlijk kostbare verkiezingscampagne, waarin enkele van de rijkste ondernemers ter wereld honderden miljoenen dollars investeerden om de maatregel tegen te houden, bleek een meerderheid van de kiezers tegen. Volgens de verkiezingsresultaten stemde ongeveer 53 procent tegen en 47 procent voor het voorstel. Het Amerikaanse persbureau Associated Press concludeerde maandag 9 november dat de tegenstanders voldoende stemmen hadden behaald om de overwinning op te eisen.

De uitslag is een belangrijke tegenslag voor voorstanders van hogere belastingen op de grootste vermogens in de Verenigde Staten. Tegelijkertijd betekent de verwerping een overwinning voor de Californische gouverneur Gavin Newsom en verschillende invloedrijke ondernemers uit Silicon Valley, die waarschuwden dat een afzonderlijke vermogensbelasting in Californië rijke inwoners zou kunnen aanzetten om de staat te verlaten. Opmerkelijk genoeg liep de scheidslijn niet uitsluitend tussen Republikeinen en Democraten. Ook binnen de Democratische Partij ontstond een felle discussie over de vraag of de staat miljardairs extra moest belasten om de gevolgen van federale bezuinigingen op te vangen.

Vijf procent belasting op vermogens boven één miljard dollar

Proposition 40 voorzag in een eenmalige belasting van vijf procent op het vermogen van inwoners van Californië met een nettovermogen van meer dan één miljard dollar. Anders dan de bestaande inkomstenbelasting zou deze heffing niet uitsluitend betrekking hebben op salaris, dividend of gerealiseerde beleggingswinsten, maar op de waarde van het opgebouwde vermogen. Daaronder vallen bijvoorbeeld aandelenpakketten, investeringen en andere bezittingen die een groot deel van het fortuin van miljardairs vertegenwoordigen.

Het voorstel was vooral gericht op de groep bijzonder vermogende inwoners die hun rijkdom grotendeels hebben opgebouwd via ondernemingen en beleggingen. Californië telt naar schatting meer dan tweehonderd miljardairs, onder wie verschillende oprichters en topbestuurders van grote technologiebedrijven. Voor iemand met een vermogen van tien miljard dollar zou een heffing van vijf procent neerkomen op een belastingaanslag van ongeveer 500 miljoen dollar. Bij een vermogen van honderd miljard dollar zou het gaan om vijf miljard dollar.

De initiatiefnemers wilden daarmee een belasting invoeren die in de Verenigde Staten nog niet eerder op deze schaal was toegepast. Volgens de voorstanders zou een dergelijke vermogensheffing beter aansluiten bij de manier waarop de allerrijkste Amerikanen hun kapitaal opbouwen. Zij wijzen erop dat vermogende ondernemers hun rijkdom vaak zien groeien door stijgende aandelenkoersen, zonder dat zij deze winsten onmiddellijk hoeven te realiseren en daarover inkomstenbelasting betalen.

Miljardenopbrengst bedoeld voor gezondheidszorg

Het grootste deel van de belastingopbrengst moest worden gebruikt om bezuinigingen op de federale financiering van de gezondheidszorg op te vangen. De initiatiefnemers schatten dat Californië over een periode van vijf jaar ongeveer honderd miljard dollar aan federale zorgmiddelen zou verliezen als gevolg van eerder aangenomen wetgeving in Washington. Met de miljardairsbelasting wilden zij voorkomen dat deze financiële tekorten rechtstreeks zouden doorwerken in de beschikbaarheid en betaalbaarheid van medische zorg.

Volgens het voorstel zou ongeveer negentig procent van de opbrengst naar de gezondheidszorg gaan. De resterende tien procent was bestemd voor onderwijs en programma's voor voedselhulp. De belasting moest daarmee niet alleen extra inkomsten opleveren, maar ook voorkomen dat kwetsbare inwoners onevenredig zwaar zouden worden getroffen door bezuinigingen.

Een van de belangrijkste initiatiefnemers was SEIU United Healthcare Workers West, een vakbond die werknemers in de gezondheidszorg vertegenwoordigt. De organisatie stelde dat miljardairs een grotere bijdrage moeten leveren wanneer publieke voorzieningen onder financiële druk staan. De voorstanders benadrukten dat de belasting slechts een zeer kleine groep inwoners zou treffen en dat de opbrengsten ten goede zouden komen aan miljoenen Californiërs.

De plannen kregen steun van onder anderen senator Bernie Sanders, die verschillende bijeenkomsten in Californië bezocht om campagne te voeren. Ook Democratisch congreslid Ro Khanna behoorde tot de prominente voorstanders. Zij beschouwden het voorstel als een mogelijke eerste stap naar een bredere Amerikaanse vermogensbelasting.

Google-oprichter investeert meer dan honderd miljoen dollar

De tegenstanders van Proposition 40 voerden een campagne die financieel tot de grootste in de geschiedenis van de Californische volksraadplegingen behoorde. Verschillende miljardairs en grote ondernemers doneerden aanzienlijke bedragen aan organisaties die de belasting wilden tegenhouden. De campagne tegen de maatregel beschikte uiteindelijk over ongeveer tien keer zoveel financiële middelen als de voorstanders.

Een centrale rol was weggelegd voor Sergey Brin, medeoprichter van Google. Hij investeerde meer dan honderd miljoen dollar in een politieke organisatie die zich tegen de belasting verzette. De bredere campagneorganisatie Building a Better California haalde volgens Associated Press meer dan 333 miljoen dollar op, waarvan bijna een derde afkomstig was van Brin.

Ook andere vermogende inwoners van Californië steunden het verzet tegen de belasting. De tegenstanders gebruikten hun financiële middelen voor advertenties, politieke campagnes en initiatieven waarmee zij de gevolgen van het voorstel onder de aandacht van de kiezers brachten.

Naast Proposition 40 werden bovendien twee concurrerende voorstellen op het stembiljet geplaatst, Proposition 41 en Proposition 42. Deze maatregelen waren bedoeld om de invoering of toepassing van een vermogensbelasting te beperken. Proposition 41 werd eveneens verworpen, terwijl Proposition 42 volgens de eerste uitslagen op steun van een meerderheid kon rekenen. De definitieve uitkomst daarvan was op het moment van de berichtgeving nog niet vastgesteld.

Het omvangrijke campagnebudget leidde tot kritiek van de voorstanders van de miljardairsbelasting. Zij stelden dat de grootste vermogens in de staat daarmee uitzonderlijk veel invloed konden uitoefenen op een democratische beslissing over hun eigen belastingverplichtingen. Tegenstanders wezen er juist op dat zij het recht hadden kiezers te informeren over de volgens hen schadelijke economische gevolgen van het voorstel.

Gavin Newsom vreest vertrek van vermogende inwoners

De Democratische gouverneur Gavin Newsom verzette zich nadrukkelijk tegen Proposition 40. Volgens hem zou een vermogensbelasting die uitsluitend in Californië wordt geheven, een concurrentienadeel opleveren ten opzichte van andere Amerikaanse staten. Vermogende inwoners zouden hun officiële woonplaats kunnen verplaatsen, waardoor Californië niet alleen de nieuwe belastingopbrengst zou mislopen, maar mogelijk ook bestaande inkomstenbelasting van deze groep zou verliezen.

Die zorgen spelen een belangrijke rol omdat de begroting van Californië sterk afhankelijk is van belastinginkomsten van inwoners met hoge inkomens. Vooral wanneer aandelenkoersen stijgen en vermogende inwoners grote beleggingswinsten realiseren, ontvangt de staat aanzienlijke belastingbedragen. Een vertrek van een relatief kleine groep zeer rijke belastingbetalers kan daardoor grote gevolgen hebben voor de overheidsfinanciën.

Newsom benadrukte dat hij niet principieel tegen hogere belastingen voor zeer vermogende Amerikanen is. Hij steunt een landelijke minimumbelasting voor personen met een vermogen van meer dan honderd miljoen dollar, maar vindt dat een dergelijke regeling op federaal niveau moet worden ingevoerd. Daarmee zouden volgens hem alle Amerikaanse staten onder vergelijkbare voorwaarden opereren.

Zijn standpunt bracht hem tegenover prominente politici uit de progressieve vleugel van de Democratische Partij. Bernie Sanders en Elizabeth Warren pleiten al langer voor een landelijke vermogensbelasting en beschouwen de groeiende vermogensongelijkheid als een belangrijk politiek en economisch probleem. De discussie in Californië maakte daarmee zichtbaar hoe verdeeld Democraten zijn over de manier waarop de overheid de grootste vermogens moet belasten.

Ook binnen gezondheidszorg verdeeldheid

Hoewel de voorgestelde belasting voornamelijk bedoeld was om de gezondheidszorg te ondersteunen, konden de initiatiefnemers niet rekenen op eensgezinde steun vanuit de medische sector. Verschillende organisaties, waaronder de California Medical Association en Planned Parenthood, sloten zich aan bij de tegenstanders.

Hun bezwaren richtten zich onder meer op de verdeling van de belastingopbrengsten en de onzekerheid over de economische gevolgen. Wanneer vermogende belastingbetalers Californië zouden verlaten, zou dat volgens critici de begroting kunnen verzwakken en uiteindelijk ook publieke voorzieningen kunnen raken.

Voorstanders betwistten deze redenering. Zij vonden dat de waarschuwingen over een mogelijk vertrek van miljardairs onvoldoende reden waren om af te zien van een belasting die volgens hen juist noodzakelijk was om essentiële voorzieningen overeind te houden.

De discussie ging daardoor verder dan alleen de vraag hoeveel belasting miljardairs moeten betalen. Kiezers moesten ook beoordelen of een eenmalige heffing op vermogen een betrouwbare financieringsbron zou vormen en of de mogelijke economische gevolgen opwogen tegen de verwachte opbrengsten.

Jongeren vaker voor, ouderen overwegend tegen

Uit onderzoek onder kiezers blijkt dat de steun voor de miljardairsbelasting sterk verschilde tussen leeftijdsgroepen. Volgens de AP Voter Poll stemde een meerderheid van de Californische kiezers jonger dan dertig jaar voor Proposition 40. Onder inwoners van 65 jaar en ouder lag dat anders: ongeveer zeven op de tien oudere kiezers stemden tegen.

Ook het inkomen speelde een rol. Onder kiezers met een jaarlijks huishoudinkomen van minder dan honderdduizend dollar steunde ongeveer de helft het voorstel. Onder inwoners met een hoger inkomen was de weerstand groter: bijna zes op de tien stemden tegen.

Deze verschillen laten zien dat het voorstel niet eenvoudig langs traditionele partijpolitieke lijnen kon worden beoordeeld. Hoewel Californië doorgaans een sterke Democratische meerderheid kent, bleek dat onvoldoende om een belastingmaatregel voor miljardairs goedgekeurd te krijgen.

Voor sommige kiezers woog het argument van een eerlijkere verdeling van de belastingdruk zwaar. Anderen vreesden dat de maatregel de economische positie van Californië zou aantasten of dat de opbrengsten minder betrouwbaar zouden zijn dan de initiatiefnemers voorspiegelden.

Discussie over vermogensbelasting voorlopig niet voorbij

Ondanks de nederlaag hebben de initiatiefnemers aangegeven dat zij hun plannen niet definitief opgeven. De campagneorganisatie Yes on 40 heeft laten weten opnieuw een belastingvoorstel op het stembiljet van 2028 te willen plaatsen wanneer onvoldoende maatregelen worden genomen om de gezondheidszorg in Californië te beschermen.

De uitslag geldt daarmee als een belangrijke test voor de bredere Amerikaanse discussie over vermogensbelasting. Progressieve politici willen onderzoeken hoe een groter deel van de belastingdruk kan worden verschoven naar mensen met uitzonderlijk grote bezittingen. Tegenstanders blijven waarschuwen voor kapitaalvlucht, economische onzekerheid en de mogelijke gevolgen voor investeringen en overheidsinkomsten.

Ook politiek kan de kwestie de komende jaren een rol blijven spelen. Gavin Newsom wordt genoemd als mogelijke kandidaat voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2028, terwijl progressieve Democraten zijn verzet tegen Proposition 40 nadrukkelijk bekritiseren. De belastingdiscussie kan daardoor uitgroeien tot een belangrijk thema binnen de toekomstige koers van de Democratische Partij.

Voorlopig is duidelijk dat Californië geen eenmalige belasting van vijf procent op het vermogen van miljardairs zal invoeren op basis van Proposition 40. De financiële problemen waarvoor het voorstel een oplossing moest bieden, zijn daarmee echter niet verdwenen. De staat moet nog altijd bepalen hoe zij eventuele tekorten in de gezondheidszorg en andere publieke voorzieningen gaat opvangen, terwijl de discussie over de bijdrage van de rijkste Amerikanen aan de samenleving onverminderd doorgaat.