WASHINGTON – De Republikeinse Partij van president Donald Trump heeft bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen een historische nederlaag geleden, die woensdag 18 november nog groter werd toen bekend werd dat de Democratische kandidaat Mary Peltola ook de Senaatsverkiezingen in Alaska heeft gewonnen. Daarmee verliezen de Republikeinen opnieuw een zetel in een staat die traditioneel als Republikeins bolwerk wordt beschouwd en groeit de Democratische meerderheid in de Senaat naar 56 van de honderd zetels. De Democraten hebben inmiddels negen Republikeinse Senaatszetels veroverd, terwijl zij ook de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden hebben overgenomen en zes gouverneurschappen van de Republikeinen hebben afgepakt. De verkiezingsuitslag is daarmee uitgegroeid tot een zware politieke afrekening met het beleid van Trump, wiens oorlog tegen Iran, omstreden handelstarieven en onvermogen om de hoge kosten van levensonderhoud terug te dringen volgens kiezersonderzoeken een belangrijke rol hebben gespeeld.

De verkiezingen van 3 november werden vooraf al gezien als een belangrijke test voor de Republikeinse president, die tijdens zijn tweede ambtstermijn steeds meer kritiek kreeg op zijn economische en buitenlandse beleid. Hoewel Trump zelf niet op het stembiljet stond, maakten veel Democratische kandidaten van zijn optreden het belangrijkste onderwerp van hun campagne, waarbij vooral werd gewezen op stijgende prijzen, de gevolgen van zijn importheffingen en de Amerikaanse militaire betrokkenheid bij de oorlog tegen Iran. De resultaten laten zien dat de onvrede zich niet beperkte tot traditioneel Democratische gebieden, maar ook doordrong tot staten waar Trump tijdens de presidentsverkiezingen van 2024 nog met ruime marges had gewonnen.

Lees ook · NieuwsWereld blijft Amerika wantrouwen ondanks historische verkiezingsnederlaag van Trump

Vertrouwen in Amerika blijft wereldwijd beschadigd

Alaska bezorgt Republikeinen nieuwe politieke klap

De overwinning van Mary Peltola in Alaska maakt de omvang van de Republikeinse nederlaag nog duidelijker. De voormalige Democratische afgevaardigde versloeg de zittende Republikeinse senator Dan Sullivan, die sinds 2015 in de Senaat zat en lange tijd kon rekenen op de Republikeinse meerderheid in de staat. Peltola was eerder al de eerste oorspronkelijke inwoner van Alaska die werd gekozen in het Amerikaanse Congres, maar verloor in 2024 haar zetel in het Huis van Afgevaardigden. Met haar verkiezing tot senator maakt zij nu een politieke comeback en wordt zij tevens de eerste oorspronkelijke inwoner van Alaska in de Amerikaanse Senaat.

Dat de Democraten juist in Alaska winnen, is opmerkelijk omdat Trump de staat in 2024 nog met bijna veertien procentpunten verschil won. De uitslag past echter in een bredere verschuiving, waarbij Democratische kandidaten erin slaagden kiezers aan te spreken die zich zorgen maken over de stijgende kosten van levensonderhoud en de politieke koers van Washington. Peltola richtte haar campagne nadrukkelijk op de economische belangen van inwoners van Alaska, waar de prijzen van brandstof, levensmiddelen en andere noodzakelijke voorzieningen door de grote afstanden en beperkte infrastructuur bijzonder zwaar kunnen drukken op huishoudens.

De Democratische winst beperkt zich in Alaska bovendien niet tot de Senaat. Eerder werd bekend dat Jonathan Kreiss-Tomkins het gouverneurschap heeft gewonnen, waardoor de staat voor het eerst sinds 1998 weer een Democratische gouverneur krijgt. Hij versloeg een verdeeld Republikeins kandidatenveld en behaalde zelf een meerderheid van de uitgebrachte eerste voorkeurstemmen, waardoor geen aanvullende stemverdeling nodig was om zijn overwinning vast te stellen. Daarmee verliezen de Republikeinen in Alaska zowel een belangrijke positie in Washington als het hoogste politieke ambt binnen de staat.

Negen Senaatszetels gaan van Republikeinen naar Democraten

De overwinning van Peltola vormt de negende Republikeinse Senaatszetel die tijdens deze verkiezingen in Democratische handen is gekomen. Naast Alaska wisten de Democraten ook zetels te veroveren in Iowa, Kansas, Maine, Mississippi, North Carolina, Ohio, South Carolina en Texas, waarbij vooral de uitslagen in een aantal uitgesproken conservatieve staten als een politieke aardverschuiving worden beschouwd. Voor de verkiezingen beschikten de Republikeinen over 53 van de honderd Senaatszetels, maar vanaf de nieuwe zittingsperiode hebben zij er nog slechts 44, tegenover 56 zetels voor de Democratische fractie, inclusief twee onafhankelijke senatoren die met de Democraten samenwerken.

Volgens persbureau Associated Press is het bijna zeventig jaar geleden dat de partij van een zittende president tijdens tussentijdse verkiezingen zoveel Senaatszetels verloor. De Democraten behaalden de grootste verschuiving in hun voordeel sinds 1958, toen de Republikeinse president Dwight Eisenhower eveneens met een zware verkiezingsnederlaag werd geconfronteerd. Vooral in Texas, Kansas en South Carolina is de huidige uitslag bijzonder pijnlijk voor de Republikeinen, omdat deze staten jarenlang als betrekkelijk veilige gebieden voor hun partij werden beschouwd.

Ook de gouverneursverkiezingen laten zien hoe breed de Republikeinse verliezen zijn. De Democraten veroverden de gouverneurschappen van Alaska, Georgia, Iowa, Nevada, Ohio en Texas, waardoor zij vanaf 2027 in dertig van de vijftig Amerikaanse staten de gouverneur leveren. Vooral het verlies van Texas, waar Democrate Gina Hinojosa de zittende Republikeinse gouverneur Greg Abbott versloeg, heeft een grote symbolische betekenis. De Republikeinen behielden geen enkele gouverneurszetel die zij aan de Democraten verloren, terwijl de Democraten de door hen verdedigde gouverneurschappen wisten vast te houden.

Lees ook · AmerikaTrump keert zich tegen Fox News en geeft zender schuld van historische verkiezingsnederlaag

Donald Trump haalt hard uit naar Fox News na de historische nederlaag van de Republikeinen bij de midterms. Ook de dalende kijkcijfers liggen onder vuur.

Iran-oorlog en brandstofprijzen keren zich tegen Trump

Een van de belangrijkste politieke problemen voor Trump is de oorlog tegen Iran, die niet alleen internationaal tot grote spanningen heeft geleid, maar ook binnen de Verenigde Staten steeds minder steun geniet. Uit de verkiezingspeilingen van CBS News blijkt dat een meerderheid van de kiezers de Amerikaanse militaire aanval op Iran een verkeerde beslissing vindt, waarbij zelfs ongeveer een kwart van de Republikeinse kiezers zich kritisch uitlaat over het optreden van de eigen regering. Vooral onder Amerikanen die moeite hebben om de stijgende brandstofprijzen te betalen, is de weerstand tegen de oorlog groot, omdat de gevolgen van de internationale spanningen rechtstreeks merkbaar zijn aan de pomp.

De oorlog was volgens de peilingen niet het belangrijkste onderwerp voor de meeste kiezers, maar versterkte wel het bestaande ongenoegen over de economische situatie. Trump had tijdens zijn presidentscampagne beloofd de prijzen te verlagen en de Amerikaanse economie sterker te maken, terwijl zijn aanhangers verwachtten dat hij internationale conflicten zou beëindigen in plaats van nieuwe militaire confrontaties aan te gaan. De combinatie van een kostbare buitenlandse oorlog en aanhoudend hoge prijzen heeft die verwachtingen onder druk gezet en maakte het voor Democratische kandidaten gemakkelijker om de president aan zijn eigen verkiezingsbeloften te herinneren.

Trump heeft na de verkiezingen erkend dat de hoge brandstofprijzen een rol hebben gespeeld bij de nederlaag, maar verzette zich tegen de conclusie dat de oorlog op zichzelf de belangrijkste oorzaak was. Daarnaast schoof hij een deel van de verantwoordelijkheid af op Republikeinse kandidaten die volgens hem onvoldoende aansluiting hadden gevonden bij hun kiezers. Die uitleg staat tegenover de bevindingen uit landelijke kiezersonderzoeken, waarin de ontevredenheid over zijn presidentschap en de economische ontwikkelingen duidelijk naar voren komt.

Handelstarieven treffen Republikeinen bij verkiezingen

Minstens zo schadelijk voor de Republikeinse Partij lijken de handelstarieven die Trump sinds zijn terugkeer in het Witte Huis heeft ingevoerd. De president presenteerde deze importheffingen als een middel om Amerikaanse bedrijven te beschermen, binnenlandse productie te stimuleren en buitenlandse handelspartners onder druk te zetten, maar veel consumenten en ondernemers ervaren juist de hogere kosten die met het handelsbeleid gepaard gaan. Bedrijven die afhankelijk zijn van ingevoerde producten en grondstoffen worden geconfronteerd met hogere inkoopprijzen, terwijl consumenten vrezen dat deze kosten uiteindelijk worden doorberekend in de winkelprijzen.

Volgens een analyse van Forbes, gebaseerd op landelijke verkiezingspeilingen, vindt 66 procent van de ondervraagde kiezers dat Trumps handelstarieven schadelijk zijn voor de Amerikaanse economie. Van deze groep stemde 81 procent op een Democratische kandidaat, wat duidelijk maakt hoe sterk het handelsbeleid samenhangt met het stemgedrag van ontevreden Amerikanen. Deze cijfers bewijzen niet dat de importheffingen op zichzelf de verkiezingen hebben beslist, maar laten wel zien dat het economische beleid van de president voor een grote groep kiezers een belangrijk argument vormde om de Republikeinen af te wijzen.

De hoge kosten van levensonderhoud blijken uiteindelijk zwaarder te wegen dan vrijwel alle andere onderwerpen. Volgens CBS News geeft ongeveer driekwart van de kiezers aan ontevreden of boos te zijn over de richting waarin de Verenigde Staten zich ontwikkelen, terwijl veel huishoudens het gevoel hebben dat hun financiële situatie de afgelopen jaren achteruit is gegaan. Vooral boodschappen, energie, vervoer en andere dagelijkse uitgaven drukken op het gezinsbudget, waardoor de economische beloften waarmee Trump in 2024 de verkiezingen won inmiddels tegen hem lijken te werken.

Lees ook · AmerikaDemocraten veroveren Amerikaans Congres: zeven Senaatszetels gewonnen en Republikeinen verliezen vier gouverneursposten

Democraten veroveren de meerderheid in het Amerikaanse Congres. Bekijk de Senaatsuitslagen, gouverneursverkiezingen en nieuwe politieke machtsverhoudingen. Kijk de grafiek met het totaaloverzicht.

Democraten nemen beide Kamers van het Congres over

De politieke gevolgen van de verkiezingsuitslag zijn groot, omdat de Republikeinen niet alleen de meerderheid in de Senaat zijn kwijtgeraakt, maar ook de controle over het Huis van Afgevaardigden verliezen. Volgens de beschikbare uitslagen waren op 18 november al 257 zetels in het Huis aan de Democraten toegewezen en 172 aan de Republikeinen, terwijl zes zetels nog niet definitief waren toegekend. Daarmee hebben de Democraten de grens van 218 zetels die nodig is voor een meerderheid ruimschoots overschreden, al kan de uiteindelijke zetelverdeling nog veranderen wanneer alle resterende verkiezingsuitslagen zijn vastgesteld.

Vanaf januari 2027 krijgt Trump daardoor te maken met een Congres waarin zijn politieke tegenstanders beide Kamers controleren. Dat betekent dat de Democraten veel meer mogelijkheden krijgen om wetsvoorstellen van de regering tegen te houden, parlementaire onderzoeken te beginnen en ministers en andere hoge functionarissen ter verantwoording te roepen. Vooral bij de begroting, het handelsbeleid en de financiering van militaire operaties kan de president daardoor op stevige politieke weerstand rekenen, terwijl ook benoemingen waarvoor instemming van de Senaat nodig is aanzienlijk ingewikkelder kunnen worden.

Een Democratische meerderheid betekent overigens niet dat Trump al zijn bevoegdheden verliest. De president behoudt onder meer zijn vetorecht en beschikt op verschillende beleidsterreinen over uitvoerende bevoegdheden, terwijl de Democraten in de Senaat niet de zestig zetels hebben die doorgaans nodig zijn om bepaalde procedurele blokkades te doorbreken. Wel verandert de machtsverhouding in Washington fundamenteel en zal het Witte Huis voor veel nieuwe wetgeving afhankelijk worden van onderhandelingen met een oppositie die juist dankzij de onvrede over zijn beleid zo sterk uit de verkiezingen is gekomen.

Voor de Republikeinen is daarmee een moeilijke periode aangebroken. De partij moet niet alleen verklaren waarom zij in traditioneel conservatieve staten belangrijke verkiezingen heeft verloren, maar ook bepalen hoe zij zich de komende twee jaar wil verhouden tot een president die binnen de eigen achterban nog altijd veel steun geniet, terwijl zijn beleid bij een groot deel van de overige kiezers juist op toenemende weerstand stuit. De uitslag in Alaska vormt het nieuwste bewijs van die politieke tegenstelling: waar Trump in 2024 nog overtuigend won, hebben de kiezers nu zowel het gouverneurschap als een Senaatszetel aan de Democraten gegeven, waardoor de Republikeinse nederlaag niet langer kan worden afgedaan als uitsluitend een verlies in enkele traditioneel Democratische gebieden.

Lees ook · AmerikaDemocraten veroveren ook Michigan: Republikeinen verliezen drie Congreszetels en meerderheid staatsparlement

Democraten nemen volledige macht in Michigan over